Fillar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 143–144-b. — ziyouz.com
Fillar (Elephanditae) — xartumlilar turkumi oilasi. Ba'zi sistematiklar fikriça, kenja oilasi. 2 uruği: Afrika F.i (2 tur) va Osiyo F.i (1 tur) bor. F., asosan, Osiyo va Afrikaning örmon hamda savannalarida tarqalgan. Böyi 4—4,5 m gaça, oğirligi 5—7,5 t gaça. Terisi kalta va siyrak tukli. Oyoklari yögon, baquvvat. Barmoqlari (oldingi oyoklarida 5 ta, orqadagisida 4 yoki 5 ta) tuyoqqa öxşaş şoxeimon tuzilma b-n qoplangan. Oyoq kaftining tagida yumşoq massa bölib, filning tovuşeiz harakatlanişini ta'minlaydi. Bir kunda 100 km ça yöl yurişi mumkin. Jağining ustki va pastki qismida 1 tadan oziq tişi bor, ular vaqtvaqti b-n yeyilib tulik şoxşabbalari, bargi, mevasi, kurtaklari va b. (bir kunda 100 kg ça) b-n ozikdanadi. 70—80 yil yaşaydi. Eng qadimgi F. qoldiği yuqori pliotsen davri yotqiziqlaridan topilgan. Göşti ovqatga işlatiladi. Fil suyagi, dumidagi qattiq qili va terisidan turli buyumlar yasaladi. Hind fili xonakilaştirilgan, işçi hayvon sifatida foydalaniladi. Köplab ovlanişi va yaşaş muhitining buzilişi natijasida F.ning soni kamayib ketgan. Barça turlari muhofaza qilinadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФИЛЛАР (Elephanditae) — хартумлилар туркуми оиласи. Баъзи систематиклар фикрича, кенжа оиласи. 2 уруғи: Африка Ф.и (2 тур) ва Осиё Ф.и (1 тур) бор. Ф., асосан, Осиё ва Африканинг ўрмон ҳамда саванналарида тарқалган. Бўйи 4—4,5 м гача, оғирлиги 5—7,5 т гача. Териси калта ва сийрак тукли. Оёклари йўгон, бақувват. Бармоқлари (олдинги оёкларида 5 та, орқадагисида 4 ёки 5 та) туёққа ўхшаш шохеимон тузилма б-н қопланган. Оёқ кафтининг тагида юмшоқ масса бўлиб, филнинг товушеиз ҳаракатланишини таъминлайди. Бир кунда 100 км ча йўл юриши мумкин. Жағининг устки ва пастки қисмида 1 тадан озиқ тиши бор, улар вақтвақти б-н ейилиб тулик шохшаббалари, барги, меваси, куртаклари ва б. (бир кунда 100 кг ча) б-н озикданади. 70—80 йил яшайди. Энг қадимги Ф. қолдиғи юқори плиоцен даври ётқизиқларидан топилган. Гўшти овқатга ишлатилади. Фил суяги, думидаги қаттиқ қили ва терисидан турли буюмлар ясалади. Ҳинд фили хонакилаштирилган, ишчи ҳайвон сифатида фойдаланилади. Кўплаб овланиши ва яшаш муҳитининг бузилиши натижасида Ф.нинг сони камайиб кетган. Барча турлари муҳофаза қилинади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.