Filogenez
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 144–145-b. — ziyouz.com
Filogenez (yun. phylon — avlod, qabila va ... genez), filogeneya — tirik organizmlar hamda ular taksonomik guruxlari: olam, tip (bölim), sinf, turkum (tartib), oila, avlod (turkum, uruğ) va turlarning tarixiy taraqqiyoti. «F.» termini nemis olimi E. Gekkel tomonidan fanga kiritilgan (1866). Biol.ning F. vauning qonuniyatlarini örganadigan bölimi filogenetika deyiladi. F.ni tadqiq qiliş evolyutsiyaning umumiy nazariyasini rivojlantiriş, organizmlarning tabiiy sistemasini tuziş uçun zarur. Filogenetikaning xulosalari tarixiy geol. uçun ham juda muhim. Gekkel F.ni tadqiq qiliş uçun paleontologiya, soliştirma anatomiya va embriologiya dalillarini taqqoslovçi uçlik parallelizm metodini taklif etgan. Filogenetikada genetika, biokimyo, molekulyar biol., etologiya, biogeogr., fiziologiya, parazitologiya dalillaridan keng foydalanilmoqda. Bu dalillar turdan yuqori bölgan har qanday taksonlar evolyutsiyasi borişini katta aniklik b-n tiklaş imkonini beradi. Muhit şaroiti bir xil bölmagan, har xil biotik va abiotik omillar qurşovida turli guruxdardagi evolyutsion jarayonning borişini taqqoslaş tarixiy taraqqiyotda katta guruhlarga xos umumiy xossalarni aniklaş imkonini beradi. Guruhlar evolyutsiyasining barça xususiyatlari individlarning morfofiziologik tomonlarini örganiş asosida aniqlanadi. Aksariyat guruxlar F.i adaptiv radiatsiyaga, ya'ni belgilarning dastlabki umumiy formadan raduis böylab har tomonga tarqaliş xarakteriga ega. Ösimlik va hayvonlar F.i şajara daraxtini çiziş yordamida tasvirlab beriladi. Şajara daraxti ösimlik va hayvonlarning umumiy bir ildizdan kelib çiqqanligi; turli xil formalar Yerdagi hayot tarixining har xil davrlarda şoxlaniş orqali astasekin taraqqiy etganligini aks ettiradi. Organizmlar filogenetik qayta tuzilişlarining adaptiv xarakterini belgilovçi asosiy kuç tabiiy tanlaniş hisoblanadi. Filogenetik şajara barça özgarişlarning birlamçi negizida divergensiya va filetik evolyutsiya, söng esa parallelizm va konvergensiya yotadi.
Organizm har xil guruhlarining F.i bir xilda örganilmagan, bu qazilma qoldiklarning har xil darajada saqlanganligi va mazkur guruxlarning qançalik qadimiyligi b-n boğliq. Umurtqali hayvonlar (ayniqsa, yuksak guruhlari) va yuksak ösimliklar F.i, umurtqasiz hayvonlardan esa mollyuskalar, ignaterililar, böğimoyoqlilar F.i nisbatan yaxşi, prokariotlar va tuban ösimliklar F. i kamroq örganilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФИЛОГЕНЕЗ (юн. phylon — авлод, қабила ва ... генез), филогенея — тирик организмлар ҳамда улар таксономик гурухлари: олам, тип (бўлим), синф, туркум (тартиб), оила, авлод (туркум, уруғ) ва турларнинг тарихий тараққиёти. «Ф.» термини немис олими Э. Геккель томонидан фанга киритилган (1866). Биол.нинг Ф. ваунинг қонуниятларини ўрганадиган бўлими филогенетика дейилади. Ф.ни тадқиқ қилиш эволюциянинг умумий назариясини ривожлантириш, организмларнинг табиий системасини тузиш учун зарур. Филогенетиканинг хулосалари тарихий геол. учун ҳам жуда муҳим. Геккель Ф.ни тадқиқ қилиш учун палеонтология, солиштирма анатомия ва эмбриология далилларини таққословчи учлик параллелизм методини таклиф этган. Филогенетикада генетика, биокимё, молекуляр биол., этология, биогеогр., физиология, паразитология далилларидан кенг фойдаланилмоқда. Бу далиллар турдан юқори бўлган ҳар қандай таксонлар эволюцияси боришини катта аниклик б-н тиклаш имконини беради. Муҳит шароити бир хил бўлмаган, ҳар хил биотик ва абиотик омиллар қуршовида турли гурухдардаги эволюцион жараённинг боришини таққослаш тарихий тараққиётда катта гуруҳларга хос умумий хоссаларни аниклаш имконини беради. Гуруҳлар эволюциясининг барча хусусиятлари индивидларнинг морфофизиологик томонларини ўрганиш асосида аниқланади. Аксарият гурухлар Ф.и адаптив радиацияга, яъни белгиларнинг дастлабки умумий формадан радуис бўйлаб ҳар томонга тарқалиш характерига эга. Ўсимлик ва ҳайвонлар Ф.и шажара дарахтини чизиш ёрдамида тасвирлаб берилади. Шажара дарахти ўсимлик ва ҳайвонларнинг умумий бир илдиздан келиб чиққанлиги; турли хил формалар Ердаги ҳаёт тарихининг ҳар хил даврларда шохланиш орқали астасекин тараққий этганлигини акс эттиради. Организмлар филогенетик қайта тузилишларининг адаптив характерини белгиловчи асосий куч табиий танланиш ҳисобланади. Филогенетик шажара барча ўзгаришларнинг бирламчи негизида дивергенция ва филетик эволюция, сўнг эса параллелизм ва конвергенция ётади.
Организм ҳар хил гуруҳларининг Ф.и бир хилда ўрганилмаган, бу қазилма қолдикларнинг ҳар хил даражада сақланганлиги ва мазкур гурухларнинг қанчалик қадимийлиги б-н боғлиқ. Умуртқали ҳайвонлар (айниқса, юксак гуруҳлари) ва юксак ўсимликлар Ф.и, умуртқасиз ҳайвонлардан эса моллюскалар, игнатерилилар, бўғимоёқлилар Ф.и нисбатан яхши, прокариотлар ва тубан ўсимликлар Ф. и камроқ ўрганилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.