Fin tili

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 151–152-b. — ziyouz.com

Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 80%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

Fin tili — fin-ugor tillari oilasidagi boltiqböyifin guruhiga mansub til. Finlyandiya, Şvetsiya, AQŞ, Kanada, Rossiya, Norvegiya va b. bir qança mamlakatlarda tarqalgan. Ötgan asr oxiridagi ma'lumotlarga qaraganda, F.t.da sözlaşuvçilarning umumiy soni 5,5 mln. kişidan ortiq (Finlyandiyaning özida 4,8 mln. kişiga yaqin). Finlyandiya Respublikasining rasmiy tili (şved tili b-n birga). Finlyandiya hududida 8 ta asosiy lahja ajratiladi: jan.ğarbiy (suomi), yem (xyame), ular oraligidagi jan. botnik, örta botnik, şim. botnik, şim., savo, jan.şarqiy.

F.t. — muayyan flektiv elementlarga ega bölgan agglyutinativ til. Fonologik tizimi 8 unli va 13 undoş fonemadan iborat; ularning har biri (j, v, h, d dan taşqari) çöziqlik darajasi böyiça qaramaqarşi qöyiladi; bu imloda a— aa, o—oo, t—tt, r—rr kabi (qisqaçöziq) aks etadi. Ba'zi tuzilmalarda unlilar garmoniyasi kuzatiladi. Unli fonemalar miqdori diftonglar (16 ta) hisobiga köpayadi. Morfologik belgilari: jins kategoriyasi yöq; otlar 13 kelişik b-n özgaradi; fe'llar 2 xil tuslanişda, 4 mayl, 4 zamon, 3 şaxs şakllari b-n özgaradi, sintaksis sohasida söz tartibi nisbatan erkin.

Adabiy tilning şakllanişi va rivojlanişida 2 davr: eski fin (1540— 1820) va yangi fin (19-a.ning 20-y.laridan boşlab) davrlari ajratiladi. Finlyandiyaning şved mustamlakasidan ozod bölguniga qadar (1809) rasmiy til sifatida şved tili ustunlik qilib, adabiy F.t. deyarli rivojlanmagan. Yangi F.t. davri ham 2 bosqiçdan: ilk yangi fin (1820—70) va hoz. fin (1870 y.dan) bosqiçlaridan iborat. Ilk fin davrida adabiy til oğzaki til b-n yaqinlaşdi. 1863 y.dan boşlab F.t. rasman şved tili b-n teng huquqlarga ega böldi: maktablar va un-tlarda öqitila boşladi, unda gaz., jur. va badiiy adabiyot naşr etiladigan böldi. 19-a.ning 70-y.lariga kelib xoz. adabiy F.t. ning asoslari yaratildi. 1919 y. F.t. Finlyandiyaning rasmiy tili deb e'lon qilindi. Yozuvi lotin grafikasi asosida (16-a.dan).

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФИН ТИЛИ — фин-угор тиллари оиласидаги болтиқбўйифин гуруҳига мансуб тил. Финляндия, Швеция, АҚШ, Канада, Россия, Норвегия ва б. бир қанча мамлакатларда тарқалган. Ўтган аср охиридаги маълумотларга қараганда, Ф.т.да сўзлашувчиларнинг умумий сони 5,5 млн. кишидан ортиқ (Финляндиянинг ўзида 4,8 млн. кишига яқин). Финляндия Республикасининг расмий тили (швед тили б-н бирга). Финляндия ҳудудида 8 та асосий лаҳжа ажратилади: жан.ғарбий (суоми), ем (хяме), улар оралигидаги жан. ботник, ўрта ботник, шим. ботник, шим., саво, жан.шарқий.

Ф.т. — муайян флектив элементларга эга бўлган агглютинатив тил. Фонологик тизими 8 унли ва 13 ундош фонемадан иборат; уларнинг ҳар бири (j, v, h, d дан ташқари) чўзиқлик даражаси бўйича қарамақарши қўйилади; бу имлода a— aa, o—oo, t—tt, р—рр каби (қисқачўзиқ) акс этади. Баъзи тузилмаларда унлилар гармонияси кузатилади. Унли фонемалар миқдори дифтонглар (16 та) ҳисобига кўпаяди. Морфологик белгилари: жинс категорияси йўқ; отлар 13 келишик б-н ўзгаради; феъллар 2 хил тусланишда, 4 майл, 4 замон, 3 шахс шакллари б-н ўзгаради, синтаксис соҳасида сўз тартиби нисбатан эркин.

Адабий тилнинг шаклланиши ва ривожланишида 2 давр: эски фин (1540— 1820) ва янги фин (19-а.нинг 20-й.ларидан бошлаб) даврлари ажратилади. Финляндиянинг швед мустамлакасидан озод бўлгунига қадар (1809) расмий тил сифатида швед тили устунлик қилиб, адабий Ф.т. деярли ривожланмаган. Янги Ф.т. даври ҳам 2 босқичдан: илк янги фин (1820—70) ва ҳоз. фин (1870 й.дан) босқичларидан иборат. Илк фин даврида адабий тил оғзаки тил б-н яқинлашди. 1863 й.дан бошлаб Ф.т. расман швед тили б-н тенг ҳуқуқларга эга бўлди: мактаблар ва ун-тларда ўқитила бошлади, унда газ., жур. ва бадиий адабиёт нашр этиладиган бўлди. 19-а.нинг 70-й.ларига келиб хоз. адабий Ф.т. нинг асослари яратилди. 1919 й. Ф.т. Финляндиянинг расмий тили деб эълон қилинди. Ёзуви лотин графикаси асосида (16-а.дан).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.