Finik palmasi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 152–153-b. — ziyouz.com
Finik palmasi FINIK PALMASI, xurmo palmasi, feniks (Phoenix) — palmadoşlar oilasiga mansub ikki uyli daraxtsimon ösimliklar turkumi. Afrika va Osiyoning tropik va subtropik mintaqalarining daryolarga yaqin, yer osti suv manbalari bor qurğoq joylarida, vodiylarda, botqokliklarda 15 turi usadi. Asil F.p. (Ph. dactylifera) yoki arab xurmosi turi — Şim. Afrika, Arabiston yarim oroli, Jan. Eron, Afğoniston va Pokistonning quruq subtropik mintaqalarida ösuvçi qad. madaniy ösimlikdir. Yovvoyi turi ma'lum emas. F.p. mil. av. 4ming yillikda Şumer, Ossuriya va Qad. Misrda ekilgani ma'lum. Tanasi barg bandlari qoldiqlari bn, tepa kismi qalin patsimon barglar b-n qoplangan. Gullari bir jinsli, rövaksimon töpgul hosil qiladi, şamol yordamida çanglanadi. Mevasi kattik uruğli, ba'zilariniki yeyişli. Tanasi tik usadi, bal. 15—20 m gaça, mevasi — finiki (xurmosi) çözinçoq yoki oval, uz. 7,5 sm, diametri 3,5 sm, yangiligida va yarim quritilgan holda iste'mol qilinadi. Arab mamlakatlarida F.p. asosiy ovqat hisoblanadi (undan kamida 100 xil ovqat tayyorlanadi), eksport qilinadi. Tarkibida 62— 71% kand, 1—2,5% oqsil, 2,5% yoğ moddalari bor. Daraxt pöstloğini tilib şarbati olinib, şakar, finik vinosi, barglari tolasidan arkrn, savatlar tayyorlanadi. Uruğidan va ildiz baçkilaridan köpayadi. Asil F.p. mevasi yetiştiriş böyiça Iroq va Şim. Afrika mamlakatlari oldingi örinlarda turadi. Örta Osiyoda Turkmaniston jan.ğarbida 1939 y.dan ekiladi. Özbekistonda manzarali ösimlik sifatida uçraydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФИНИК ПАЛЬМАСИ, хурмо пальмаси, феникс (Phoenix) — пальмадошлар оиласига мансуб икки уйли дарахтсимон ўсимликлар туркуми. Африка ва Осиёнинг тропик ва субтропик минтақаларининг дарёларга яқин, ер ости сув манбалари бор қурғоқ жойларида, водийларда, ботқокликларда 15 тури усади. Асил Ф.п. (Ph. dactylifera) ёки араб хурмоси тури — Шим. Африка, Арабистон ярим ороли, Жан. Эрон, Афғонистон ва Покистоннинг қуруқ субтропик минтақаларида ўсувчи қад. маданий ўсимликдир. Ёввойи тури маълум эмас. Ф.п. мил. ав. 4минг йилликда Шумер, Оссурия ва Қад. Мисрда экилгани маълум. Танаси барг бандлари қолдиқлари бн, тепа кисми қалин патсимон барглар б-н қопланган. Гуллари бир жинсли, рўваксимон тўпгул ҳосил қилади, шамол ёрдамида чангланади. Меваси каттик уруғли, баъзилариники ейишли. Танаси тик усади, бал. 15—20 м гача, меваси — финики (хурмоси) чўзинчоқ ёки овал, уз. 7,5 см, диаметри 3,5 см, янгилигида ва ярим қуритилган ҳолда истеъмол қилинади. Араб мамлакатларида Ф.п. асосий овқат ҳисобланади (ундан камида 100 хил овқат тайёрланади), экспорт қилинади. Таркибида 62— 71% канд, 1—2,5% оқсил, 2,5% ёғ моддалари бор. Дарахт пўстлоғини тилиб шарбати олиниб, шакар, финик виноси, барглари толасидан аркрн, саватлар тайёрланади. Уруғидан ва илдиз бачкиларидан кўпаяди. Асил Ф.п. меваси етиштириш бўйича Ироқ ва Шим. Африка мамлакатлари олдинги ўринларда туради. Ўрта Осиёда Туркманистон жан.ғарбида 1939 й.дан экилади. Ўзбекистонда манзарали ўсимлик сифатида учрайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.