Finikiy yozuvi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 153-b. — ziyouz.com
Finikiy yozuvi - mil. av. 2-ming yillik örtalarida Finikiyada paydo bölgan hamda finikiyaliklar va karfagenliklar, qad. yahudiylar va moavliklar tomonidan mil. 4-a.gaça foydalanilgan konsonant harftovuş yozuvi. F.yo. ugarit yo'zuvi yoki qad. arabiy (tamud, safati, lixyoni) alifbolar b-n birga rasmli qad. xanaan böğinlikonsonant yozuvidan kelib çiqqan bölsa kerak. F.yo.dagi grafemalar soni (22 ta) asosiy manba yozuvdagiga (29—30 grafema) nisbatan kamaygan. Unda faqat undoşlargina ifodalangan, unlilar mutlaqo ifodalanmagan — F.yo. sof konsonant yozuv bölgan. Harflar muayyan qat'iy ketmaketlikda joylaşgan, ya'ni alifboni taşkil etgan. Har bir harf belgili nomga ega bölgan va nomlar ayni harf bildirgan tovuş b-n boşlangan. Mas, b — «bet», d — «dalet», g — «gimel» va ş.k.
F.yo. öngdan çapga qarab gorizontal holatda yozilgan. Bu yozuvning paydo bölişi insoniyat tarixida yozuvni takomillaştirişda olğa qöyilgan qadam bölgan, çunki birinçi marta sof tovuş yozuvining, grafemalar soni aniq bölgan mukammal alifboning yuzaga kelişi jamiyatda yozuvni biladigan kişilar doirasini nihoyatda kengaytirib yuborgan. Mil. av. 12-a.da töla şakllangan F.yo. finikiyaliklarning Örta dengiz böylarida barpo qilgan mustamlaka yerlarida tarqalgan. 10—9-a.larda F.yo.dan oromiy yozuvi (undan esa yahudiy, nabotiy, arab; Old va Markaziy Osiyoning boşqa alifbolari, jumladan, bilvosita gruzin va arman; suğd, uyğur va möğul yozuvlari va b. yozuvlar) paydo bölgan. 11 — 8-a. larda esayunon, keyinroq lotin, Kirill alifbolari, brahmi yozuvi (undan Hindiston, Şim.Ş ar qiy Osiyo va Tibet yozuvlari) kelib çiqqan. Ma'lumotlarga qaraganda, hoz. bizga ma'lum bölgan harftovuş tizimidagi alifbolarning F qismidan köproği F.yo.dan tarqalgan.
F.yo.da bitilgan eng qad. yodgorliklar mil. av. 12—10-a.larga mansub bölib, Finikiyaning özidan emas, balki uning mustamlakalari hududidan topilgan (ular köp emas). F.yo.dagi yodgorliklarning köpçiligi mil. av. 5-a. — mil. 2~3-a.larga mansub. Undan keyingi davrda F.yo. oromiy yozuvi tomonidan siqib çiqarilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФИНИКИЙ ЁЗУВИ - мил. ав. 2-минг йиллик ўрталарида Финикияда пайдо бўлган ҳамда финикияликлар ва карфагенликлар, қад. яҳудийлар ва моавликлар томонидан мил. 4-а.гача фойдаланилган консонант ҳарфтовуш ёзуви. Ф.ё. угарит ё’зуви ёки қад. арабий (тамуд, сафати, лихёни) алифболар б-н бирга расмли қад. ханаан бўғинликонсонант ёзувидан келиб чиққан бўлса керак. Ф.ё.даги графемалар сони (22 та) асосий манба ёзувдагига (29—30 графема) нисбатан камайган. Унда фақат ундошларгина ифодаланган, унлилар мутлақо ифодаланмаган — Ф.ё. соф консонант ёзув бўлган. Ҳарфлар муайян қатъий кетмакетликда жойлашган, яъни алифбони ташкил этган. Ҳар бир ҳарф белгили номга эга бўлган ва номлар айни ҳарф билдирган товуш б-н бошланган. Мас, б — «бет», д — «далет», г — «гимел» ва ш.к.
Ф.ё. ўнгдан чапга қараб горизонтал ҳолатда ёзилган. Бу ёзувнинг пайдо бўлиши инсоният тарихида ёзувни такомиллаштиришда олға қўйилган қадам бўлган, чунки биринчи марта соф товуш ёзувининг, графемалар сони аниқ бўлган мукаммал алифбонинг юзага келиши жамиятда ёзувни биладиган кишилар доирасини ниҳоятда кенгайтириб юборган. Мил. ав. 12-а.да тўла шаклланган Ф.ё. финикияликларнинг Ўрта денгиз бўйларида барпо қилган мустамлака ерларида тарқалган. 10—9-а.ларда Ф.ё.дан оромий ёзуви (ундан эса яҳудий, наботий, араб; Олд ва Марказий Осиёнинг бошқа алифболари, жумладан, билвосита грузин ва арман; суғд, уйғур ва мўғул ёзувлари ва б. ёзувлар) пайдо бўлган. 11 — 8-а. ларда эсаюнон, кейинроқ лотин, Кирилл алифболари, браҳми ёзуви (ундан Ҳиндистон, Шим.Ш ар қий Осиё ва Тибет ёзувлари) келиб чиққан. Маълумотларга қараганда, ҳоз. бизга маълум бўлган ҳарфтовуш тизимидаги алифболарнинг F қисмидан кўпроғи Ф.ё.дан тарқалган.
Ф.ё.да битилган энг қад. ёдгорликлар мил. ав. 12—10-а.ларга мансуб бўлиб, Финикиянинг ўзидан эмас, балки унинг мустамлакалари ҳудудидан топилган (улар кўп эмас). Ф.ё.даги ёдгорликларнинг кўпчилиги мил. ав. 5-а. — мил. 2~3-а.ларга мансуб. Ундан кейинги даврда Ф.ё. оромий ёзуви томонидан сиқиб чиқарилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.