Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Finlyandiya

    Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 155–160-b. — ziyouz.com

    Finlyandiya (finça Suomi, şvedça Finland), Finlyandiya Respublikasi (finça Suomen Tasavalta, şvedça Republiken Finland) — Şim. Yevropada joylaşgan davlat. Mayd. 337 ming km2. Aholisi 5,186 mln. kişi (2002). Poytaxti — Xelsinki ş. Ma'muriy jihatdan 5 lyani (guberniya) ga bölinadi. 1991 y.dan özini özi boşqariş maqomini olgan Aland o.lari bu hisobga kirmaydi.

    Davlat tuzumi. F. — suveren respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 2000 y. 1 martda kuçga kirgan. Davlat boşliği — prezident (2000 y.dan Tarya Xalonen xonim), u töğri va yaşirin ovoz beriş yöli b-n mamlakat fuqarolari tomonidan 6 y. muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni 1 palatali parlament, ijroçi hokimiyatni prezident b-n hukumat birgalikda amalga oşiradi.

    Tabiati. Botniya, Fin qöltiqlari va Boltik, dengizi sohillari köpgina buxta va şxerlar (suv ostidagi va suvdan çiqib turadigan qoyalar) b-n parçalangan. Hududining aksar qismi dengiz sathidan 100—200 m pastda yotuvçi tekislik. Markaziy qismidagi köllar atrofi hamda şim. va şarqida tepalik va qirlar bor. Şim.ğarbida Skandinaviya toğlarining tarmoqlari joylaşgan (eng baland joyi 1365 m — Xaltiatunturi çöqqisi). Foydali qazilmalardan xromit, temir, mis kolçedani, misnikel, polimetall rudalar, apatit, grafit, magnezit, asbest, talk, marmar, muskovit konlari bor, torf qazib olinadi. Iqlimi mö'tadil, şim.da kontinental iklim. Boltiq dengizi va Golfstrim oqimining yaqinligi iqlimga yumşatuvçi ta'sir qiladi. Örtaça t-ra fev.da —3° dan — 14° gaça, iyulda 14° dan 17° gaça. Yillik yoğin 600— 700 mm. Dare köp, qisqa, sersuv, serostona. Yiriklari — KemiYoki, KyumiYoki, KokemyaenYoki, TornioYoki. 60 mingga yaqin köl bor (mamlakat hududining 8%), yirik köli — Sayma. Botqoq köp. Hududning 61% örmon, asosan, igna bargli daraxtlar, jan.dagi podzol, gleypodzol, torfli botqoq tuproklarda aralaş örmonlar, şim.da toğ tundrasi. Yirik milliy boğlari — Lemmenyoki, PallasOunastunturi, Oulanka va b. F.da 18 qöriqxona bor.

    Aholisining 93%dan köproği finlar. Jan. va ğarbiy rnlarda şvedlar, şim.da saamlar yaşaydi. Rasmiy tillar — fin va şved tillari. Dindorlarning aksariyati lyuterçilar, pravoslavlar ham bor. Şahar aholisi 65,1%. Yirik şaharlari: Xelsinki, Tampere, Turku, Espo.

    Tarixi. Mil. av. 3—2ming yilliklarda F. hududida hoz. saam (lopar) larning ajdodlari yaşagan. 1ming yillik boşlarida bu yerga Boltik, böyidagi fin qabilalari köçib kelib, mahalliy aholi b-n qöşilib ketgan va natijada fin elati şakllangan. 12— 13-a.larda F. hududini şvedlar istilo qila boşladi. 19-a. boşlariga kelib u butunlay Şvetsiya qöl ostiga ötdi. Ammo fin dehqonlari şaxsiy ozodlikni qöldan bermadilar. 1808— 09 y.lardagi RossiyaŞvetsiya uruşidan söng F. hududi Buyuk Finlyandiya knyazligi tarzida Rossiya tarkibiga qöşib olindi. F.ni Rossiya podşosi tayinlagan generalgubernator (1816 y.dan senat raisi) boşqardi. Un ga içki ma'muriy muxtoriyat b-n birga iqtisodiy muxtoriyat ham berildi. 19-a.ning 20-y.laridan F.da iqtisodiy yuksaliş tezlaşdi. Yoğoç tiliş sanoati, q.x.da sut çorvaçiligi rivojlandi. Rossiya va Ğarbiy Yevropa mamlakatlari b-n savdo-sotiq jonlandi, 1860 y.dan uz puli joriy etildi. 19-a.ning 2yarmida pultovar munosabatlari qaror topdi. Fin millati şakllana bordi. 80-y.larning örtalarida podşo hukumatining F. muxtoriyati huquklariga tajovuzi kuçaydi. Fin xalqi öz milliy va ijtimoiy manfaatlarini himoya qiliş uçun kuraş boşladi. Dastlabki siyosiy taşkilot va partiyalar tuzildi. 1916 i. parlament saylovida F. sotsialdemokratik partiyasi ğalaba qozondi. 1917 y. 6 (19) dek.da F. seymi mustaqillik haqida deklaratsiya qabul qildi. 1919 y. F. respublika deb e'lon qilindi. 1939 i. F.ga SSSR qöşinlari hujum qildi. 1939— 40 y. «qişki uruş»da finlar qattiq qarşilik körsatişiga qaramay, F. öz hududining bir qismidan maqrum böldi. 2-jahon uruşi yillarida faşistlar Germaniyasi tomonida böldi. 1944 y. uruşdan çiqdi. Uruşdan keyin mamlakat özini betaraf deb e'lon qildi. F. — 1955 y.dan BMT a'zosi. ÖzR suverenitetini 1991 y. 30 dek.da tan olgan va 1992 y. 26 fev.da diplomatiya munosabatlari örnatgan. Milliy bayrami — 6 dek. — Mustaqillik kuni (1917).

    Asosiy siyosiy partiyalari va birlaşmalari, kasaba uyuşmalari. F. söl ittifoqi, F. kompartiyasi (1918 y. tuzilgan) bilan F. xalqi demokratik ittifoqi (1944 y. tuzilgan) ning qöşilişi natijasida 1989 y. taşkil etilgan; Liberal xalq partiyasi, 1965 y. tuzilgan; Milliy koalitsion partiya, 1918 y. asos solingan; F. qişloq partiyasi, 1959 y. taşkil etilgan; F. sotsialdemokratik partiyasi, 1899 y. tuzilgan; Kökatparvarlar ittifoqi, 1987 y. asos solingan; F. Markazi, 1906 y. taşkil etilgan; F. Xristiandemokratik partiyasi (1958 y. F. Xristian ittifoqi nomi b-n taşkil etilgan, 2001 y.dan hoz. nomda); Şved xalq partiyasi, 1906 y. tuzilgan. F. kasaba uyuşmalari markaziy taşkiloti, 1907 y.da taşkil etilib, turli nomlar b-n yuritilgan, 1969 y.dan qoz. nomda.

    Xöjaligi. F. —yuksak darajada rivojlangan industrialagrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda sanoatning uluşi 32%, q.x., örmon va baliq xöjaliginiki 5%, xizmat körsatiş sohasiniki 63%.

    Sanoati, asosan, eksportga moslangan bölib, örmon, metallurgiya, maşinasozlik (yoğoçsozlik, sellyulozaqoğoz sanoati va kemasozlik uçun asbobuskunalar i.ç., elektrotexnika va radioelektronika), yoğoçsozlik va sellyulozaqogoz (tilingan yoğoç, qoğoz, karton, faner i.ç.), qora va rangli metallurgiya, elektr energetikasi, neftni qayta işlaş, kimyo, töqimaçilik, tikuvçilik, oziq-ovqat sanoatning yetakçi tarmoklaridir. F.ning yoqilğienergetika resurslari yetarli emas, qattiq va suyuq yoqilğining aksar qismi çet ellardan keltiriladi. Elektr energiyaning 1/6 GESlarda, 1/3 AESlarda hosil qilinadi. Yiliga örtaça 66,8 mlrd. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi. Temir, mis, qörğoşinrux, nikel, xrom rudalari, kobalt, vanadiy, grafit, pirit va b. qazib olinadi. Pax va Xyamenlinna ş.laridagi metallurgiya z-dlarida çöyan va pölat, Xaryavalta va Pori ş.larida mis va nikel, Kokkolada rux eritiladi. Torniodagi z-dda xrom rudasi qayta işlanib, konsentrat hosil qilinadi. Tampere, Rauma, Laxti, Vasa, Karxulada maşinasozlik, Xelsinki, Turku, Porvo, Saloda yöl qurilişi va quriliş işlari uçun mexanizmlar, kötarmatransport uskunalari, elektron va telefon apparatlari işlab çiqariladi. Örmon, ayniqsa, yogoçsozlik va sellyulozaqoğoz sanoatining eksportdagi uluşi katta. Örmon sanoatining asosiy markazlari — Kotka, Kemi va Pori. Çetdan keltiriladigan xom aşyo negizida neftni qayta işlaş sanoati rivojlangan (Nantali, Porvo). Kimyo va neft kimyosi sanoatida plastmassa, mineral öğit, sintetik materiallar, böyoq, xlor, oltingugurt kislotasi va b. işlab çiqariladi. Oyna, çinni, könpoyabzal, töqimaçilik, tikuvçilik sanoati rivojlangan. Oziq-ovqat sanoati, ayniqsa sut sanoati mahsulotining bir qismi eksport qilinadi.

    Qişloq xöjaligida fermerlik tipidagi mayda va örta yer egaligi ustun. Q.x.ga yaroqli yerlar mamlakat hududining 8%ni taşkil qiladi. Sutgöşt çorvaçiligi — q.x.ning yetakçi tarmoği. Qoramol, çöçqa, qöy, ot, parranda boqiladi. Dehqonçilikda buğdoy, yem uçun javdar, arpa, suli, texnika ekinlaridan qand lavlagi, şuningdek, kartoşka, piçanbop öt ekiladi. Darrandaçilik (norka, kulrang tulki, şim. tulkisi), buğuçilik, baliq ovlaş rivojlangan. Örmon xöjaligi — mamlakat iqtisodiyotining qad. tarmoği. F.da 18 mln. gektardan ortiq örmon bor, yiliga 50—55 mln. m3 yoğoç kesiladi.

    Transportida t.y. uzunligi 5,9 ming km, avtomobil yöllari uz. 77,7 ming km. Asosiy dengiz portlari: Xelsinki, Turku, Kotka. Şvetsiya, Estoniya, Polşa, Germaniya b-n parom orqali qatnov yölga qöyilgan. Çetga sellyulozaqoğoz, yoğoçsozlik, maşinasozlik, kemasozlik, kimyo, oziq-ovqat, yengil sanoat mahsulotlari va b. çiqaradi. Çetdan xom aşyo va çala tayyor mahsulotlar, yoqilgi va moylaş aşyolari, keng iste'mol mollari va b. oladi. Rossiya, Germaniya, Şvetsiya, Buyuk Britaniya, AQŞ b-n savdo qiladi. Pul birligi — fin markasi.

    Tibbiy xizmati. Vraçlar Xelsinki, Turku va Oulu un-tlarining tibbiyot ftlarida, tibbiy hamşiralar tibbiyot maktablarida tayyorlanadi. Xelsinkida veterinariya kolleji bor.

    Maorifi, ilmiy va madaniyma'rifiy muassasalari. Maktab darslari fin yoki şved tillarida ötiladi. Davlat maktablari b-n birga xususiy maktablar ham bor. 1968 y. qonuniga binoan, yagona umumiy ta'lim tizimiga ötiş 1980 y.da nihoyasiga yetkazildi. Majburiy ta'lim — 9 y.lik. Majburiy maktab negizida 3 y.lik katta örta maktab taşkil etilgan. Davlat, munitsipal va xususiy hunar bilim yurtlari va maktablarida quyi xunartexnika ta'limi, texnika, ped., tijorat intlarida örta maxsus ta'lim beriladi. 22 oliy öquv yurti, şu jumladan, 11 un-t bor. Yiriklari: Xelsinki un-ti (1640), Tamperedagi un-t, Turkudagi Şved un-ti (Abo Akademiya), Tampere, Xelsinki va Lappenranta ş.laridagi texnika un-tlari. Oliy tijorat maktablari va b. mavjud. Bundan taşqari, bir qança maxsus oliy ökuv yurtlari: Ya. Sibelius nomidagi musika akademiyasi, 4 ta çet tillar in-ti va b. bor. F.da jami 400 i.t. muassasasi va jamiyat bölib, şundan 40 tasi, jumladan, texnika tadqiqotlari markazi (1942), q.x. ilmiy tadqiqot markazi (1898), sellyulozaqoğoz sanoati markaziy lab., örmon genetikasi (1968) va örmon muhofazasi (1972) i.t. institutlari davlatga qaraşli. Oliy öquv yurtlari huzurida 50 dan ortiq i.t. instituta va lab. bor.

    Yirik kutubxonalari: Xelsinki un-tining kutubxonasi (1640), Xelsinki şahar kutubxonasi (1860), Parlament kutubxonasi. Milliy muzey, şahar muzeyi, Xelsinki un-tining zool. muzeyi, Botanika boği, Turkuda tarix muzeyi, Tasviriy san'at muzeyi, Ya. Sibelius muzeyi, Marianxaminda Kema qatnovi muzeyi va b. mavjud.

    Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. F.da bir qança gaz. va jur. naşr etiladi. Yiriklari: «Aamulexti» («Tonggi gazeta», kundalik mustaqil gaz., 1881 y.dan); «Iltasanomat» («Oqşom gazetasi», kundalik keçki gaz., 1932 y.dan); «Suomenmaa» («Suomi eli», kundalik gaz., 1908 y.dan); «Turun pyayvyalexti» («Turku kunduzgi gazetasi», kundalik gaz., 1898 y.dan); «Xelsingin sanomat» («Xelsinki yangiliklari», kundalik gaz., 1889 y.dan); «Xyuvyudstadsbladet» («Poytaxt gazetasi», şved tilida çiqadigan kundalik gaz., 1864 y.dan); «Kansan lexti» («Xalq gazetasi», kundalik gaz., 1899 y.dan); «Maaseudun tulevaysuus» («Qişloq istiqboli», haftasiga 3 marta çiqadigan gaz., 1971 y.dan); «Me nayset» («Biz — ayollar», xotinqizlar uçun haftalik jur., 1952 y.dan); «Finlyandiya segodnya» («Bugungi Finlyandiya», rus tilida çiqadigan jur., 1982 y.dan); «Yuxteysxyuvya» («Muştarak manfaat», haftalik jur., 1905 y.dan). Fin telegraf byurosi — FTB, 1887 y. tuzilgan, fin gaz.lari, radio va televideniyesining aksiyadorlik jamiyati. Radioeşittirişlar 1926 y.dan, telekörsatuvlar 1956 y.dan olib boriladi. «Fleysradio», fin radiosi va televideniyesi davlat mahkamasi 1926 i. taşkil etilgan. 1934 y.dan davlat nazoratida.

    Adabiyoti. Fin yozuvi 1521 y. F.da boşlangan Reformatsiya harakati ta'sirida vujudga keldi. Reformatsiya namoyandasi M. Agrikola 16-a. örtalarida bosma kitoblar naşr eta boşladi va 3 asr davomida aksar diniy kitoblar bosildi. 19-a. adabiyoti fin xalqining şvedlar zulmidan ozod bölib, millat sifatida şakllanişi, ma'rifatparvarlik ğoyalarini tarğib qiliş b-n boğliq ravişda rivojlandi. 1830 y. Xelsinkida «Şanbalik suhbati» adabiyfalsafiy tögaragi vujudga keldi. Tugarak a'zolari bir yil ötib «Fin adabiyoti jamiyati»ni tuzdilar (hozir xam mavjud). Folklorşunos E.Lyonrot (1802— 84) xalq eposi «Kalevala»ni naşr ettirdi. Şoir Y.L.Runeberg, faylasuf, publitsist va tanqidçi Y.V.Snelman adabiyot rivojiga katta hissa qöşdilar. Yangi fin adabiyotining asosçisi, ilk milliy drama va romanlar muallifi A. Kivi adabiyotda yangi realistik an'analarni boşlab berdi. S.Topelius tarixiy romanlar, Yu.Veksell şe'r va pyesalar, K.R.Kramsu ijtimoiy mavzuda şe'rlar yezdi. Minna Kant, Yu.Axo, A.Yarnefelt, K.A.Leyno va b. yozuvçilar xalq hayoti va, ayniqsa, ayollarning ayançli taqdirini haqqoniy tasvirlab berdilar. 20-a. boşlarida turli adabiy oqimlar yuzaga keldi. A.E. Leyno, L.Onerva, V.Kilpi yangi realizm yölidan bordi, M.Lassila hajviy qissa va komediyalar yaratdi, I.Kianto, M.Yotuni, Y.Lextonen umidsizlik kafiyatiga berildi. 2-jahon uruşidan keyin A.Eykiy, M.Larni, V.Linna, P.Rintal, V. Meri romanlarida ijtimoy muammolar asosiy örinda turdi. Xella Vuoliyokining haqqoniy pyesalari fin dramaturgiyasining muhim yutuği böldi. 1897 y.dan F. yozuvçilar uyuşmasi mavjud. Me'morligi va tasviriy san'ati qad. an'analarga boy. Neolit davriga mansub qoyatoş rasmlari, toş piçoq, suyakdan yasalgan asboblar, sopol idişlar saklangan. Mil. 13—15- a.lardatoşdan saroy va arklar qurilgan (Savonlinna yaqinidagi Olavinlinna qal'asi, Turkudagi qasrlar va b.). 14— 16-a.larda toşdan, 17—18-a.larda xalq me'morligi uslubida yoğoçdan çerkovlar barpo etilgan (Tornio va Keurudagi çerkovlar). 19-a. örtalarida me'morlikda milliy romantizm oqimi hukmron böldi (Xelsinkidagi vokzal binosi, me'mor E.Saarinen), 19 a. oxiri — 20-a. boşlarida «modern» uslubi rayem böldi. 2-jahon uruşidan keyin binolar zamonaviy quriliş konstruksiyalaridan foydalanib tiklana boşladi, ayniqsa, jamoat binolari zör mahorat b-n barpo etildi. A.Aalto, R.Piyetilya, A.Ervi kabi me'morlar sodda me'moriy şakllar asosida jozibador kompozitsiyalar yaratdilar (Seynyatsalo ş.ning ma'muriy markazi, Xelsinkidagi işçilar madaniyat uyi, «Finlyandiya» saroyi, «Prezident» mehmonxonasi b.).

    14—15-a.lardagi örta asrlar mahobatli rangtasvirida xalq naqqoşligi rivojlangan (Xattula, Tayvassiladagi çerkov devorlariga işlangan rasmlar). 18-a.da M.Toppelius mahobatli rangtasvir sohasida şuhrat qozondi. Şu davrda F.da dunyoviy dastgoh rassomligi janrlari ommalaşdi (I.Vaklin portretlari, N.Şilmark manzara va natyurmortlari). 19—20-a. larda fin tasviriy san'at maktabi şakllandi, xalq hunarmandçiligi, yoğoç öymakorligi, örta asr mahobatli rangtasvir an'analari qayta tiklandi. 20-a. örtalarida V. Aaltonen haykaltaroşlikda şuhrat qozondi. Zamonaviy rassomlardan M.Kollin, A.Kanerva, V.Vionoyya, S. Gryonvall; grafiklardan V.Askola, I.Kolliander, T.Tapiovara; haykaltaroşlardan A.Tukiaynen, R.Utriaynen, L.Pullinen, E.Xiltunen; plakat va dizayn ustalaridan I.Tapiovara, M.Kuyasalolar maşhur. Xalq san'atida mato va gilam töqiş, metall idişlar yasaş rivoj topgan.

    Musiqasi xalq musiqiy an'analari asosida rivojlanib keldi. Xalq qöşiqlari (run, yoyku va b.) hozirgaça milliy musiqa folklorida ijro etiladi. Mehnat, marosim, hazil, sevgi qöşiqlari, raqs b-n birga ijro etiladigan laparlar keng yoyilgan. Çolğu asboblari: kantele (torliçertma), yo Uxikko (torlika monli), tuoxitorvi (puflama); 19-a.dan klarnet va skripka, 20-a. dan garmon ommalaşdi. Professional musiqa san'ati örta asrlarda şakllana boşladi (grigorian, 16-a.dan protestant xoralç).

    Birinçi fin operasi («Qirol Karl ovga çiqdi», 1852) va milliy madhiya muallifi — F. Pasius, birinçi simfoniya (1847) muallifi — A.G.Ingelius. Fin musiqasida F.Şans birinçi marta «Kalevala»dagi milliy ohanglardan foydalanib, «Kullervo» simfonik uvertyurasini yaratdi. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida M.Vegelius (1882 y. Xelsinkida Musiqa intini taşkil etgan; 1939 y.dan Ya.Sibelius nomidagi Musiqa akademiyasi) va R.Kayanus (professional simfonik orkestr tuzgan) milliy kompozitorlik maktabi asosçilaridir. Ya. Sibelius ijodida milliy musiqa an'analari kamol topdi. Zamonaviy kompozitorlar orasida E.Englund, E.Bergman, Y.Kokkonen, E.Rautavara, dirijyorlar orasida G.Şnefoxt, A.Yarnefelt, L.Segerstam, pianinoçilar orasida K.Ekman, A.Valeta, yakkaxonlar orasida I.Ekman, A.Rautavara va b. maşxur. Xelsinkida opera teatri (1911; 1956 y.dan F. Milliy teatri), şahar simfonik va kamer orkestrlari, F. radiosining simfonik orkestri, Xalq konservatoriyasi, F. musikaçilar uyuşmasi va b. işlaydi. F.da bir neçta Xalqaro musiqa festivali va tanlovlari muntazam ravişda ötkaziladi.

    Teatri. 1827 y. Xelsinkida dastlabki teatr binosi — Teatr uyi qurildi. Unda rus, nemis, şved drama va opera truppalari tomoşa körsatdi. 1860 y. bu yerda şved aktyorlaridan iborat birinçi professional teatr faoliyat boşladi. 1872 y. fin tilidagi professional teatr (drama va opera truppalari) taşkil etildi. 1902 y. drama truppasi opera truppasidan ajralib çiqib, Fin Milliy teatri nomini oldi. I.Aalberg, K.Avellan, A.Lindfors, K.Xalme, R.Snelman, U.Somersalmi (19-a. oxiri — 20-a. boşi), T.Palo, E.Eronen, E.Volanen, A.Ikonen, X.Salin, E.Yurkka (20-a.ning 50—80-y.lari) teatrning yetakçi aktyorlaridir. Turli yillarda işlagan maşhur rej.lar: K.Bergbum, Ya.Xal, Ya.Laxdensuo, E.Kalima, K.Kivima, D.Vitikka, V.Ilmari. Xelsinkida Xalqişçi teatri (1914), Milliy şved teatri, Intim teatri, lölilarning «Drom» teatri (1982) ham işlaydi. Tampere, Turku, Laxti, Kuopio va b. şaharlarda ham teatrlar bor.

    Ularda jahon mumtoz dramaturgiyasi asarlari b-n bir qatorda mahalliy mualliflarning pyesalari ham sahnalaştiriladi. Teatr xodimlari Xelsinkidagi Oliy teatr maktabi (1943)da tayyorlanadi.

    Kinosi. 1904 y. F.da xronika filmlari suratga olina boşladi. 1906 y. «Apollo» kinofirmasi tuzildi. 1907 y. «Pinhona haydovçilar» (rej. T.Sparre va T. Puro) qisqa metrajli badiiy filmi çiqarildi. 20-y.larda köproq milliy adabiyot asarlari: M.Kant komediyasi asosida «Anna Liysa» (rej. T.Puro va Yu.Snelman), S.Topelius novellasi asosida «Rautakyullik keksa baron» (rej. Fager), A.Kiv komediyasi asosida «Nummi etikdözlari» (rej. E.Karu) ekranlaştirildi. «Komediyafilm», «Fennikafilm» va «AkilaSuomikompaniya» firmalari taşkil etildi. 1933 y. E.Karu F.dagi eng yirik «Suomenfilmiteolisus» firmasini tuzdi. Uning eng yaxşi filmlari: «Yuxa» (1937), «Insonning yöli» (1940; ikkalasining rej. N.Tapiovara), «Oq kiyik» (1953, rej. E.Blomberg), «Sutçi Xilya» (1953, rej. T.Syarkkya), «Noma'lum askar» (1955, rej. E.Layne), «Qizil çiziq» (1959, rej. M. Kassila). 60—70-y.larda ijtimoiytanqidiy yönalişdagi «Işçining kundaligi» (rej. R.Yarva), «Kalamuşlar jangi» (rej. M.Kurkvara), «Zavoddagi otişma» (rej. E.Kivikoski) filmlari yaratildi. 20-a.ning oxirgi ön yilliklaridagi yaxşi filmlar: «Yovvoyi hayvon belgisi» (rej. Ya.Pakkasvirt) va «Dengiz böyidagi tun» (rej. E.Kivikoski).

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ФИНЛЯНДИЯ (финча Suomi, шведча Finland), Финляндия Республикаси (финча Suomen Tasavalta, шведча Republiken Finland) — Шим. Европада жойлашган давлат. Майд. 337 минг км2. Аҳолиси 5,186 млн. киши (2002). Пойтахти — Хельсинки ш. Маъмурий жиҳатдан 5 ляни (губерния) га бўлинади. 1991 й.дан ўзини ўзи бошқариш мақомини олган Аланд о.лари бу ҳисобга кирмайди.

    Давлат тузуми. Ф. — суверен республика. Амалдаги конституцияси 2000 й. 1 мартда кучга кирган. Давлат бошлиғи — президент (2000 й.дан Тарья Халонен хоним), у тўғри ва яширин овоз бериш йўли б-н мамлакат фуқаролари томонидан 6 й. муддатга сайланади. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни 1 палатали парламент, ижрочи ҳокимиятни президент б-н ҳукумат биргаликда амалга оширади.

    Табиати. Ботния, Фин қўлтиқлари ва Болтик, денгизи соҳиллари кўпгина бухта ва шхерлар (сув остидаги ва сувдан чиқиб турадиган қоялар) б-н парчаланган. Ҳудудининг аксар қисми денгиз сатҳидан 100—200 м пастда ётувчи текислик. Марказий қисмидаги кўллар атрофи ҳамда шим. ва шарқида тепалик ва қирлар бор. Шим.ғарбида Скандинавия тоғларининг тармоқлари жойлашган (энг баланд жойи 1365 м — Халтиатунтури чўққиси). Фойдали қазилмалардан хромит, темир, мис колчедани, мисникель, полиметалл рудалар, апатит, графит, магнезит, асбест, тальк, мармар, мусковит конлари бор, торф қазиб олинади. Иқлими мўътадил, шим.да континентал иклим. Болтиқ денгизи ва Гольфстрим оқимининг яқинлиги иқлимга юмшатувчи таъсир қилади. Ўртача т-ра фев.да —3° дан — 14° гача, июлда 14° дан 17° гача. Йиллик ёғин 600— 700 мм. Даре кўп, қисқа, серсув, серостона. Йириклари — КемиЙоки, КюмиЙоки, КокемяэнЙоки, ТорниоЙоки. 60 мингга яқин кўл бор (мамлакат ҳудудининг 8%), йирик кўли — Сайма. Ботқоқ кўп. Ҳудуднинг 61% ўрмон, асосан, игна баргли дарахтлар, жан.даги подзол, глейподзол, торфли ботқоқ тупрокларда аралаш ўрмонлар, шим.да тоғ тундраси. Йирик миллий боғлари — Лемменйоки, ПалласОунастунтури, Оуланка ва б. Ф.да 18 қўриқхона бор.

    Аҳолисининг 93%дан кўпроғи финлар. Жан. ва ғарбий рнларда шведлар, шим.да саамлар яшайди. Расмий тиллар — фин ва швед тиллари. Диндорларнинг аксарияти лютерчилар, православлар ҳам бор. Шаҳар аҳолиси 65,1%. Йирик шаҳарлари: Хельсинки, Тампере, Турку, Эспо.

    Тарихи. Мил. ав. 3—2минг йилликларда Ф. ҳудудида ҳоз. саам (лопар) ларнинг аждодлари яшаган. 1минг йиллик бошларида бу ерга Болтик, бўйидаги фин қабилалари кўчиб келиб, маҳаллий аҳоли б-н қўшилиб кетган ва натижада фин элати шаклланган. 12— 13-а.ларда Ф. ҳудудини шведлар истило қила бошлади. 19-а. бошларига келиб у бутунлай Швеция қўл остига ўтди. Ammo фин деҳқонлари шахсий озодликни қўлдан бермадилар. 1808— 09 й.лардаги РоссияШвеция урушидан сўнг Ф. ҳудуди Буюк Финляндия князлиги тарзида Россия таркибига қўшиб олинди. Ф.ни Россия подшоси тайинлаган генералгубернатор (1816 й.дан сенат раиси) бошқарди. Ун га ички маъмурий мухторият б-н бирга иқтисодий мухторият ҳам берилди. 19-а.нинг 20-й.ларидан Ф.да иқтисодий юксалиш тезлашди. Ёғоч тилиш саноати, қ.х.да сут чорвачилиги ривожланди. Россия ва Ғарбий Европа мамлакатлари б-н савдо-сотиқ жонланди, 1860 й.дан уз пули жорий этилди. 19-а.нинг 2ярмида пултовар муносабатлари қарор топди. Фин миллати шакллана борди. 80-й.ларнинг ўрталарида подшо ҳукуматининг Ф. мухторияти ҳуқукларига тажовузи кучайди. Фин халқи ўз миллий ва ижтимоий манфаатларини ҳимоя қилиш учун кураш бошлади. Дастлабки сиёсий ташкилот ва партиялар тузилди. 1916 и. парламент сайловида Ф. социалдемократик партияси ғалаба қозонди. 1917 й. 6 (19) дек.да Ф. сейми мустақиллик ҳақида декларация қабул қилди. 1919 й. Ф. республика деб эълон қилинди. 1939 и. Ф.га СССР қўшинлари ҳужум қилди. 1939— 40 й. «қишки уруш»да финлар қаттиқ қаршилик кўрсатишига қарамай, Ф. ўз ҳудудининг бир қисмидан мақрум бўлди. 2-жаҳон уруши йилларида фашистлар Германияси томонида бўлди. 1944 й. урушдан чиқди. Урушдан кейин мамлакат ўзини бетараф деб эълон қилди. Ф. — 1955 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР суверенитетини 1991 й. 30 дек.да тан олган ва 1992 й. 26 фев.да дипломатия муносабатлари ўрнатган. Миллий байрами — 6 дек. — Мустақиллик куни (1917).

    Асосий сиёсий партиялари ва бирлашмалари, касаба уюшмалари. Ф. сўл иттифоқи, Ф. компартияси (1918 й. тузилган) билан Ф. халқи демократик иттифоқи (1944 й. тузилган) нинг қўшилиши натижасида 1989 й. ташкил этилган; Либерал халқ партияси, 1965 й. тузилган; Миллий коалицион партия, 1918 й. асос солинган; Ф. қишлоқ партияси, 1959 й. ташкил этилган; Ф. социалдемократик партияси, 1899 й. тузилган; Кўкатпарварлар иттифоқи, 1987 й. асос солинган; Ф. Маркази, 1906 й. ташкил этилган; Ф. Христиандемократик партияси (1958 й. Ф. Христиан иттифоқи номи б-н ташкил этилган, 2001 й.дан ҳоз. номда); Швед халқ партияси, 1906 й. тузилган. Ф. касаба уюшмалари марказий ташкилоти, 1907 й.да ташкил этилиб, турли номлар б-н юритилган, 1969 й.дан қоз. номда.

    Хўжалиги. Ф. —юксак даражада ривожланган индустриалаграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда саноатнинг улуши 32%, қ.х., ўрмон ва балиқ хўжалигиники 5%, хизмат кўрсатиш соҳасиники 63%.

    Саноати, асосан, экспортга мосланган бўлиб, ўрмон, металлургия, машинасозлик (ёғочсозлик, целлюлозақоғоз саноати ва кемасозлик учун асбобускуналар и.ч., электротехника ва радиоэлектроника), ёғочсозлик ва целлюлозақогоз (тилинган ёғоч, қоғоз, картон, фанер и.ч.), қора ва рангли металлургия, электр энергетикаси, нефтни қайта ишлаш, кимё, тўқимачилик, тикувчилик, озиқ-овқат саноатнинг етакчи тармокларидир. Ф.нинг ёқилғиэнергетика ресурслари етарли эмас, қаттиқ ва суюқ ёқилғининг аксар қисми чет эллардан келтирилади. Электр энергиянинг 1/6 ГЭСларда, 1/3 АЭСларда ҳосил қилинади. Йилига ўртача 66,8 млрд. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади. Темир, мис, қўрғошинрух, никель, хром рудалари, кобальт, ванадий, графит, пирит ва б. қазиб олинади. Pax ва Хяменлинна ш.ларидаги металлургия з-дларида чўян ва пўлат, Харьявалта ва Пори ш.ларида мис ва никель, Кокколада рух эритилади. Торниодаги з-дда хром рудаси қайта ишланиб, концентрат ҳосил қилинади. Тампере, Раума, Лахти, Васа, Кархулада машинасозлик, Хельсинки, Турку, Порво, Салода йўл қурилиши ва қурилиш ишлари учун механизмлар, кўтарматранспорт ускуналари, электрон ва телефон аппаратлари ишлаб чиқарилади. Ўрмон, айниқса, ёгочсозлик ва целлюлозақоғоз саноатининг экспортдаги улуши катта. Ўрмон саноатининг асосий марказлари — Котка, Кеми ва Пори. Четдан келтириладиган хом ашё негизида нефтни қайта ишлаш саноати ривожланган (Нантали, Порво). Кимё ва нефть кимёси саноатида пластмасса, минерал ўғит, синтетик материаллар, бўёқ, хлор, олтингугурт кислотаси ва б. ишлаб чиқарилади. Ойна, чинни, кўнпойабзал, тўқимачилик, тикувчилик саноати ривожланган. Озиқ-овқат саноати, айниқса сут саноати маҳсулотининг бир қисми экспорт қилинади.

    Қишлоқ хўжалигида фермерлик типидаги майда ва ўрта ер эгалиги устун. Қ.х.га яроқли ерлар мамлакат ҳудудининг 8%ни ташкил қилади. Сутгўшт чорвачилиги — қ.х.нинг етакчи тармоғи. Қорамол, чўчқа, қўй, от, парранда боқилади. Деҳқончиликда буғдой, ем учун жавдар, арпа, сули, техника экинларидан қанд лавлаги, шунингдек, картошка, пичанбоп ўт экилади. Даррандачилик (норка, кулранг тулки, шим. тулкиси), буғучилик, балиқ овлаш ривожланган. Ўрмон хўжалиги — мамлакат иқтисодиётининг қад. тармоғи. Ф.да 18 млн. гектардан ортиқ ўрмон бор, йилига 50—55 млн. м3 ёғоч кесилади.

    Транспортида т.й. узунлиги 5,9 минг км, автомобиль йўллари уз. 77,7 минг км. Асосий денгиз портлари: Хельсинки, Турку, Котка. Швеция, Эстония, Польша, Германия б-н паром орқали қатнов йўлга қўйилган. Четга целлюлозақоғоз, ёғочсозлик, машинасозлик, кемасозлик, кимё, озиқ-овқат, енгил саноат маҳсулотлари ва б. чиқаради. Четдан хом ашё ва чала тайёр маҳсулотлар, ёқилги ва мойлаш ашёлари, кенг истеъмол моллари ва б. олади. Россия, Германия, Швеция, Буюк Британия, АҚШ б-н савдо қилади. Пул бирлиги — фин маркаси.

    Тиббий хизмати. Врачлар Хельсинки, Турку ва Оулу ун-тларининг тиббиёт фтларида, тиббий ҳамширалар тиббиёт мактабларида тайёрланади. Хельсинкида ветеринария коллежи бор.

    Маорифи, илмий ва маданиймаърифий муассасалари. Мактаб дарслари фин ёки швед тилларида ўтилади. Давлат мактаблари б-н бирга хусусий мактаблар ҳам бор. 1968 й. қонунига биноан, ягона умумий таълим тизимига ўтиш 1980 й.да ниҳоясига етказилди. Мажбурий таълим — 9 й.лик. Мажбурий мактаб негизида 3 й.лик катта ўрта мактаб ташкил этилган. Давлат, муниципал ва хусусий ҳунар билим юртлари ва мактабларида қуйи хунартехника таълими, техника, пед., тижорат интларида ўрта махсус таълим берилади. 22 олий ўқув юрти, шу жумладан, 11 ун-т бор. Йириклари: Хельсинки ун-ти (1640), Тампередаги ун-т, Туркудаги Швед ун-ти (Або Академия), Тампере, Хельсинки ва Лаппенранта ш.ларидаги техника ун-тлари. Олий тижорат мактаблари ва б. мавжуд. Бундан ташқари, бир қанча махсус олий ўкув юртлари: Я. Сибелиус номидаги мусика академияси, 4 та чет тиллар ин-ти ва б. бор. Ф.да жами 400 и.т. муассасаси ва жамият бўлиб, шундан 40 таси, жумладан, техника тадқиқотлари маркази (1942), қ.х. илмий тадқиқот маркази (1898), целлюлозақоғоз саноати марказий лаб., ўрмон генетикаси (1968) ва ўрмон муҳофазаси (1972) и.т. институтлари давлатга қарашли. Олий ўқув юртлари ҳузурида 50 дан ортиқ и.т. института ва лаб. бор.

    Йирик кутубхоналари: Хельсинки ун-тининг кутубхонаси (1640), Хельсинки шаҳар кутубхонаси (1860), Парламент кутубхонаси. Миллий музей, шаҳар музейи, Хельсинки ун-тининг зоол. музейи, Ботаника боғи, Туркуда тарих музейи, Тасвирий санъат музейи, Я. Сибелиус музейи, Марианхаминда Кема қатнови музейи ва б. мавжуд.

    Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Ф.да бир қанча газ. ва жур. нашр этилади. Йириклари: «Аамулехти» («Тонгги газета», кундалик мустақил газ., 1881 й.дан); «Илтасаномат» («Оқшом газетаси», кундалик кечки газ., 1932 й.дан); «Суоменмаа» («Суоми эли», кундалик газ., 1908 й.дан); «Турун пяйвялехти» («Турку кундузги газетаси», кундалик газ., 1898 й.дан); «Хельсингин саномат» («Хельсинки янгиликлари», кундалик газ., 1889 й.дан); «Хювюдстадсбладет» («Пойтахт газетаси», швед тилида чиқадиган кундалик газ., 1864 й.дан); «Кансан лехти» («Халқ газетаси», кундалик газ., 1899 й.дан); «Маасеудун тулевайсуус» («Қишлоқ истиқболи», ҳафтасига 3 марта чиқадиган газ., 1971 й.дан); «Me найсет» («Биз — аёллар», хотинқизлар учун ҳафталик жур., 1952 й.дан); «Финляндия сегодня» («Бугунги Финляндия», рус тилида чиқадиган жур., 1982 й.дан); «Юхтейсхювя» («Муштарак манфаат», ҳафталик жур., 1905 й.дан). Фин телеграф бюроси — ФТБ, 1887 й. тузилган, фин газ.лари, радио ва телевидениесининг акциядорлик жамияти. Радиоэшиттиришлар 1926 й.дан, телекўрсатувлар 1956 й.дан олиб борилади. «Флейсрадио», фин радиоси ва телевидениеси давлат маҳкамаси 1926 и. ташкил этилган. 1934 й.дан давлат назоратида.

    Адабиёти. Фин ёзуви 1521 й. Ф.да бошланган Реформация ҳаракати таъсирида вужудга келди. Реформация намояндаси М. Агрикола 16-а. ўрталарида босма китоблар нашр эта бошлади ва 3 аср давомида аксар диний китоблар босилди. 19-а. адабиёти фин халқининг шведлар зулмидан озод бўлиб, миллат сифатида шаклланиши, маърифатпарварлик ғояларини тарғиб қилиш б-н боғлиқ равишда ривожланди. 1830 й. Хельсинкида «Шанбалик суҳбати» адабийфалсафий тўгараги вужудга келди. Тугарак аъзолари бир йил ўтиб «Фин адабиёти жамияти»ни туздилар (ҳозир хам мавжуд). Фольклоршунос Э.Лёнрот (1802— 84) халқ эпоси «Калевала»ни нашр эттирди. Шоир Й.Л.Рунеберг, файласуф, публицист ва танқидчи Й.В.Снельман адабиёт ривожига катта ҳисса қўшдилар. Янги фин адабиётининг асосчиси, илк миллий драма ва романлар муаллифи А. Киви адабиётда янги реалистик анъаналарни бошлаб берди. Ц.Топелиус тарихий романлар, Ю.Векселль шеър ва пьесалар, К.Р.Крамсу ижтимоий мавзуда шеърлар езди. Минна Кант, Ю.Ахо, А.Ярнефельт, К.А.Лейно ва б. ёзувчилар халқ ҳаёти ва, айниқса, аёлларнинг аянчли тақдирини ҳаққоний тасвирлаб бердилар. 20-а. бошларида турли адабий оқимлар юзага келди. А.Э. Лейно, Л.Онерва, В.Килпи янги реализм йўлидан борди, М.Лассила ҳажвий қисса ва комедиялар яратди, И.Кианто, М.Йотуни, Й.Лехтонен умидсизлик кафиятига берилди. 2-жаҳон урушидан кейин А.Эйкий, М.Ларни, В.Линна, П.Ринтал, В. Мери романларида ижтимой муаммолар асосий ўринда турди. Хелла Вуолийокининг ҳаққоний пьесалари фин драматургиясининг муҳим ютуғи бўлди. 1897 й.дан Ф. ёзувчилар уюшмаси мавжуд. Меъморлиги ва тасвирий санъати қад. анъаналарга бой. Неолит даврига мансуб қоятош расмлари, тош пичоқ, суякдан ясалган асбоблар, сопол идишлар сакланган. Мил. 13—15- а.лардатошдан сарой ва арклар қурилган (Савонлинна яқинидаги Олавинлинна қалъаси, Туркудаги қасрлар ва б.). 14— 16-а.ларда тошдан, 17—18-а.ларда халқ меъморлиги услубида ёғочдан черковлар барпо этилган (Торнио ва Кеурудаги черковлар). 19-а. ўрталарида меъморликда миллий романтизм оқими ҳукмрон бўлди (Хельсинкидаги вокзал биноси, меъмор Э.Сааринен), 19 а. охири — 20-а. бошларида «модерн» услуби раем бўлди. 2-жаҳон урушидан кейин бинолар замонавий қурилиш конструкцияларидан фойдаланиб тиклана бошлади, айниқса, жамоат бинолари зўр маҳорат б-н барпо этилди. А.Аалто, Р.Пиетиля, А.Эрви каби меъморлар содда меъморий шакллар асосида жозибадор композициялар яратдилар (Сейнятсало ш.нинг маъмурий маркази, Хельсинкидаги ишчилар маданият уйи, «Финляндия» саройи, «Президент» меҳмонхонаси б.).

    14—15-а.лардаги ўрта асрлар маҳобатли рангтасвирида халқ наққошлиги ривожланган (Хаттула, Тайвассиладаги черков деворларига ишланган расмлар). 18-а.да М.Топпелиус маҳобатли рангтасвир соҳасида шуҳрат қозонди. Шу даврда Ф.да дунёвий дастгоҳ рассомлиги жанрлари оммалашди (И.Ваклин портретлари, Н.Шильмарк манзара ва натюрмортлари). 19—20-а. ларда фин тасвирий санъат мактаби шаклланди, халқ ҳунармандчилиги, ёғоч ўймакорлиги, ўрта аср маҳобатли рангтасвир анъаналари қайта тикланди. 20-а. ўрталарида В. Аалтонен ҳайкалтарошликда шуҳрат қозонди. Замонавий рассомлардан М.Коллин, А.Канерва, В.Вионойя, С. Грёнвалл; графиклардан В.Аскола, И.Коллиандер, Т.Тапиовара; ҳайкалтарошлардан А.Тукиайнен, Р.Утриайнен, Л.Пуллинен, Э.Хилтунен; плакат ва дизайн усталаридан И.Тапиовара, М.Куясалолар машҳур. Халқ санъатида мато ва гилам тўқиш, металл идишлар ясаш ривож топган.

    Мусиқаси халқ мусиқий анъаналари асосида ривожланиб келди. Халқ қўшиқлари (рун, ёйку ва б.) ҳозиргача миллий мусиқа фольклорида ижро этилади. Меҳнат, маросим, ҳазил, севги қўшиқлари, рақс б-н бирга ижро этиладиган лапарлар кенг ёйилган. Чолғу асбоблари: кантеле (торличертма), йо Ухикко (торлика монли), туохиторви (пуфлама); 19-а.дан кларнет ва скрипка, 20-а. дан гармон оммалашди. Профессионал мусиқа санъати ўрта асрларда шакллана бошлади (григориан, 16-а.дан протестант хоралч).

    Биринчи фин операси («Қирол Карл овга чиқди», 1852) ва миллий мадҳия муаллифи — Ф. Пасиус, биринчи симфония (1847) муаллифи — А.Г.Ингелиус. Фин мусиқасида Ф.Шанц биринчи марта «Калевала»даги миллий оҳанглардан фойдаланиб, «Куллерво» симфоник увертюрасини яратди. 19-а. охири — 20-а. бошларида М.Вегелиус (1882 й. Хельсинкида Мусиқа интини ташкил этган; 1939 й.дан Я.Сибелиус номидаги Мусиқа академияси) ва Р.Каянус (профессионал симфоник оркестр тузган) миллий композиторлик мактаби асосчиларидир. Я. Сибелиус ижодида миллий мусиқа анъаналари камол топди. Замонавий композиторлар орасида Э.Энглунд, Э.Бергман, Й.Кокконен, Э.Раутавара, дирижёрлар орасида Г.Шнефохт, А.Ярнефельт, Л.Сегерстам, пианиночилар орасида К.Экман, А.Валета, яккахонлар орасида И.Экман, А.Раутавара ва б. машхур. Хельсинкида опера театри (1911; 1956 й.дан Ф. Миллий театри), шаҳар симфоник ва камер оркестрлари, Ф. радиосининг симфоник оркестри, Халқ консерваторияси, Ф. мусикачилар уюшмаси ва б. ишлайди. Ф.да бир нечта Халқаро мусиқа фестивали ва танловлари мунтазам равишда ўтказилади.

    Театри. 1827 й. Хельсинкида дастлабки театр биноси — Театр уйи қурилди. Унда рус, немис, швед драма ва опера труппалари томоша кўрсатди. 1860 й. бу ерда швед актёрларидан иборат биринчи профессионал театр фаолият бошлади. 1872 й. фин тилидаги профессионал театр (драма ва опера труппалари) ташкил этилди. 1902 й. драма труппаси опера труппасидан ажралиб чиқиб, Фин Миллий театри номини олди. И.Аалберг, К.Авеллан, А.Линдфорс, К.Хальме, Р.Снельман, У.Сомерсалми (19-а. охири — 20-а. боши), Т.Пало, Э.Эронен, Э.Воланен, А.Иконен, Х.Салин, Э.Юркка (20-а.нинг 50—80-й.лари) театрнинг етакчи актёрларидир. Турли йилларда ишлаган машҳур реж.лар: К.Бергбум, Я.Халь, Я.Лахденсуо, Э.Калима, К.Кивима, Д.Витикка, В.Ильмари. Хельсинкида Халқишчи театри (1914), Миллий швед театри, Интим театри, лўлиларнинг «Дром» театри (1982) ҳам ишлайди. Тампере, Турку, Лахти, Куопио ва б. шаҳарларда ҳам театрлар бор.

    Уларда жаҳон мумтоз драматургияси асарлари б-н бир қаторда маҳаллий муаллифларнинг пьесалари ҳам саҳналаштирилади. Театр ходимлари Хельсинкидаги Олий театр мактаби (1943)да тайёрланади.

    Киноси. 1904 й. Ф.да хроника фильмлари суратга олина бошлади. 1906 й. «Аполло» кинофирмаси тузилди. 1907 й. «Пинҳона ҳайдовчилар» (реж. Т.Спарре ва Т. Пуро) қисқа метражли бадиий фильми чиқарилди. 20-й.ларда кўпроқ миллий адабиёт асарлари: М.Кант комедияси асосида «Анна Лийса» (реж. Т.Пуро ва Ю.Снельман), Ц.Топелиус новелласи асосида «Раутакюллик кекса барон» (реж. Фагер), А.Кив комедияси асосида «Нумми этикдўзлари» (реж. Э.Кару) экранлаштирилди. «Комедияфильм», «Фенникафильм» ва «АкилаСуомикомпания» фирмалари ташкил этилди. 1933 й. Э.Кару Ф.даги энг йирик «Суоменфильмитеолисус» фирмасини тузди. Унинг энг яхши фильмлари: «Юха» (1937), «Инсоннинг йўли» (1940; иккаласининг реж. Н.Тапиовара), «Оқ кийик» (1953, реж. Э.Бломберг), «Сутчи Хилья» (1953, реж. Т.Сярккя), «Номаълум аскар» (1955, реж. Э.Лайне), «Қизил чизиқ» (1959, реж. М. Кассила). 60—70-й.ларда ижтимоийтанқидий йўналишдаги «Ишчининг кундалиги» (реж. Р.Ярва), «Каламушлар жанги» (реж. М.Курквара), «Заводдаги отишма» (реж. Э.Кивикоски) фильмлари яратилди. 20-а.нинг охирги ўн йилликларидаги яхши фильмлар: «Ёввойи ҳайвон белгиси» (реж. Я.Паккасвирт) ва «Денгиз бўйидаги тун» (реж. Э.Кивикоски).

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.