Fitopatologiya

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 166–167-b. — ziyouz.com

Fitopatologiya (fito..., pato... va logiya) — ösimlik kasalliklari, ularning oldini oliş va tugatiş usullari hamda tadbirlari haqidagi fan. Umumiy va xususiy F.ga bölinadi. Umumiy F . ösimlik kasalliklarining paydo bölişi sabablarini, kasallikni qözğatuvçi organizmlar tuzilişi va ularning sistematikasini, rivojlanişi va tarqalişi qonuniyatlarini, kasallangan organizmlardagi anatomikfiziologik buzilişni, ösimlik karantini va immunitet masalalarini, ösimliklarni himoya qiliş usul va tadbirlarini; xususiy yoki maxsus F. ekinlar kasalliklarini örganadi va ularga qarşi kuraş çoralarini tavsiya etadi. F. ösimlik anatomiyasi va fiziologiyasi, mikrobiologiya, mikologiya, genetika, seleksiya, ösimlikşunoslik, kimyo, fizika va b. fanlar yutuklaridan foydalanadi.

Kasalliklarning ösimlikka zarar keltirişi qadimdan ma'lum bölgan. 18-a. 2yarmida tajribalar asosida (Rossiyada A. T. Bolotov, Fransiyada A. Timet, Italiyada F. Fontana, Daniyada Ya. Fabritsius) qorakuya, zang, toşkuya va b. kasalliklarning yuqumliligi isbot qilindi, lekin ularni bartaraf etiş yöllari topilmadi. 19-a.ning 2yarmida nemis olimi A. De Bari, rus mikologi va fitopatologi M. S. Voronin va ularning şogirdlari köpçilik ösimlik kasalliklarining sababçisi zamburug ekanligini isbotladilar. 19-a.ning oxirida F. zamburuğlar, virus lar va b. parazitlar keltirib çikaradigan kasalliklarni örganuvçi fan sifatida şakllandi. B u davrga kelib uning asosiy yönalişlari: mikologiya, parazitologiya, ekologiya, immunologiya, kimyoviy toksikologiya, virusologiya, ösimliklarning bakterioz va nematoda kasalliklari haqidagi ta'limoti şakllandi.

Tadqiqotçi olimlar qorakuya, zang, oqpalak (vilt) zamburuğlari turlari, kalmaraz, fitoftoroz va b. kasalliklar qözğatuvçilarining patogenezi, epifitoetiologiyasining muhim qonuniyatlarini aniqladilar. Kasallik qözğatuvçilariga qarşi kuraşning samarali kimyoviy, biologik usullarini işlab çikdilar. Terapevtik ta'sir körsatuvçi moddalar (ba'zi antibiotiklar va sirtdan ta'sir qiladigan fungidsidlar) ustida izlanişlar olib borildi. Seleksionerlar va fitopatologlar zang, oq va kulrang çiriş, vilt, ildiz çirişi kabi kasalliklarga çidamli buğdoy, kungaboqar va tamaki navlarini yaratdilar. Viltga çidamli ğöza navlarini yetiştiriş va viltga qarşi kuraşning yangi usullari ustida katta işlar olib borildi.

Ösimliklarni kasalliklardan himoya qiliş va F.ning yangi masalalarini işlab çiqişda ösimlik immuniteti omillari va qrnuniyatlarini örganiş; ösimliklarni kasallikka çidamliligini aniklaş, fitopatologik ekspertiza va ösimlik kasalliklari diagnostikasining yangi usullarini işlab çiqiş; zamburuğ, bakterial, virusli va b. kasalliklar patogenezini örganiş; ösimlikning kimyoviy immunizatsiyasini örganiş (bunda ösimliklarning kasalliklarga çidamlilik qobiliyati keyingi 2— 4 avlodga ötadi); ösimliklarni himoya qilişning texnikaviy vositalari, katta hajmdagi himoya işlarini rejalaştiriş uçun zarur bölgan köp yillik ma'lumotlardan foydalaniş usullarini işlab çiqiş va b. katga yordam beradi. F. da turli tadqiqot usullari, jumladan, mikologik virusologiya va bakteriologik tadqiqotlar, anatomiya, biokimyo va ösimliklar fiziologiyasi, kimyo va biofizika, biotexnologiya, umumiy agronomiya, meteorologiya va iklimşunoslik, variatsion statistika usullari qöllanadi.

20-a. boşlarida ğöza kasalliklarini örganişni Örta Osiyoda, xususan, Uzbekistonda birinçi bölib prof. N. G. Zaprometov boşlab berdi. Olimlardan A. I. Solovyev, N. S. Mirpölatova, S. S. Ramazonova, A. H. Hakimov, M. X. Komilova, A. A. Vasilyev, M. A. Karimov, A. Marupov, R. Teşabayeva, D. Haydarov, I. M. Kiganova, H. Tillayev va b. ğöza kasalliklarini örganişga katta hissa qöşdilar. U. U. Rasulev, S. Nigmanova ğözaning fuzarioz va ildiz çiriş kasalliklari, V. I. Serbinov sabzavot ekinlari, E. A. Xolmurodov meva va sabzavotlarni saklaşdagi kasalliklari, O. S. Zubritskaya lub ekinlari, X. Qodirov, X. Hoşimov tok kasalliklari, M. Jörayev yongoqdaraxti kasalliklari, I. M. Azimjonov, A. Şeraliyev, M. A. Zuparov tut kasalliklariga qarşi kuraş çoratadbirlarini işlab çikdilar. Hoz. bu tadbirlar keng qöllanilmoqda.

Uzbekistonda F. muammolari b-n Özbekiston ösimliklarni ximoya kiliş i.t. inti, Genetika va ösimliklar eksggerimental biologiyasi i.t. inti, Özbekiston ğöza seleksiyasi va urugçiligi i.t. inti, oliy ökuv yurtlarining ixtisoslaşgan F. kafedra va tajriba styalari va b. muassasalar şuğullanadi.

Sayyora Murodova, Mirakbar Zufarov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФИТОПАТОЛОГИЯ (фито..., пато... ва логия) — ўсимлик касалликлари, уларнинг олдини олиш ва тугатиш усуллари ҳамда тадбирлари ҳақидаги фан. Умумий ва хусусий Ф.га бўлинади. Умумий Ф . ўсимлик касалликларининг пайдо бўлиши сабабларини, касалликни қўзғатувчи организмлар тузилиши ва уларнинг систематикасини, ривожланиши ва тарқалиши қонуниятларини, касалланган организмлардаги анатомикфизиологик бузилишни, ўсимлик карантини ва иммунитет масалаларини, ўсимликларни ҳимоя қилиш усул ва тадбирларини; хусусий ёки махсус Ф. экинлар касалликларини ўрганади ва уларга қарши кураш чораларини тавсия этади. Ф. ўсимлик анатомияси ва физиологияси, микробиология, микология, генетика, селекция, ўсимликшунослик, кимё, физика ва б. фанлар ютукларидан фойдаланади.

Касалликларнинг ўсимликка зарар келтириши қадимдан маълум бўлган. 18-а. 2ярмида тажрибалар асосида (Россияда А. Т. Болотов, Францияда А. Тимет, Италияда Ф. Фонтана, Данияда Я. Фабрициус) қоракуя, занг, тошкуя ва б. касалликларнинг юқумлилиги исбот қилинди, лекин уларни бартараф этиш йўллари топилмади. 19-а.нинг 2ярмида немис олими А. Де Бари, рус микологи ва фитопатологи М. С. Воронин ва уларнинг шогирдлари кўпчилик ўсимлик касалликларининг сабабчиси замбуруг эканлигини исботладилар. 19-а.нинг охирида Ф. замбуруғлар, вирус лар ва б. паразитлар келтириб чикарадиган касалликларни ўрганувчи фан сифатида шаклланди. Б у даврга келиб унинг асосий йўналишлари: микология, паразитология, экология, иммунология, кимёвий токсикология, вирусология, ўсимликларнинг бактериоз ва нематода касалликлари ҳақидаги таълимоти шаклланди.

Тадқиқотчи олимлар қоракуя, занг, оқпалак (вилт) замбуруғлари турлари, калмараз, фитофтороз ва б. касалликлар қўзғатувчиларининг патогенези, эпифитоэтиологиясининг муҳим қонуниятларини аниқладилар. Касаллик қўзғатувчиларига қарши курашнинг самарали кимёвий, биологик усулларини ишлаб чикдилар. Терапевтик таъсир кўрсатувчи моддалар (баъзи антибиотиклар ва сиртдан таъсир қиладиган фунгидцидлар) устида изланишлар олиб борилди. Селекционерлар ва фитопатологлар занг, оқ ва кулранг чирищ, вилт, илдиз чириши каби касалликларга чидамли буғдой, кунгабоқар ва тамаки навларини яратдилар. Вилтга чидамли ғўза навларини етиштириш ва вилтга қарши курашнинг янги усуллари устида катта ишлар олиб борилди.

Ўсимликларни касалликлардан ҳимоя қилиш ва Ф.нинг янги масалаларини ишлаб чиқишда ўсимлик иммунитети омиллари ва қрнуниятларини ўрганиш; ўсимликларни касалликка чидамлилигини аниклаш, фитопатологик экспертиза ва ўсимлик касалликлари диагностикасининг янги усулларини ишлаб чиқиш; замбуруғ, бактериал, вирусли ва б. касалликлар патогенезини ўрганиш; ўсимликнинг кимёвий иммунизациясини ўрганиш (бунда ўсимликларнинг касалликларга чидамлилик қобилияти кейинги 2— 4 авлодга ўтади); ўсимликларни ҳимоя қилишнинг техникавий воситалари, катта ҳажмдаги ҳимоя ишларини режалаштириш учун зарур бўлган кўп йиллик маълумотлардан фойдаланиш усулларини ишлаб чиқиш ва б. катга ёрдам беради. Ф. да турли тадқиқот усуллари, жумладан, микологик вирусология ва бактериологик тадқиқотлар, анатомия, биокимё ва ўсимликлар физиологияси, кимё ва биофизика, биотехнология, умумий агрономия, метеорология ва иклимшунослик, вариацион статистика усуллари қўлланади.

20-а. бошларида ғўза касалликларини ўрганишни Ўрта Осиёда, хусусан, Узбекистонда биринчи бўлиб проф. Н. Г. Запрометов бошлаб берди. Олимлардан А. И. Соловьев, Н. С. Мирпўлатова, С. С. Рамазонова, А. Ҳ. Ҳакимов, М. X. Комилова, А. А. Васильев, М. А. Каримов, А. Марупов, Р. Тешабаева, Д. Ҳайдаров, И. М. Киганова, Ҳ. Тиллаев ва б. ғўза касалликларини ўрганишга катта ҳисса қўшдилар. У. У. Расулев, С. Нигманова ғўзанинг фузариоз ва илдиз чириш касалликлари, В. И. Сербинов сабзавот экинлари, Э. А. Холмуродов мева ва сабзавотларни саклашдаги касалликлари, О. С. Зубрицкая луб экинлари, X. Қодиров, X. Ҳошимов ток касалликлари, М. Жўраев ёнгоқдарахти касалликлари, И. М. Азимжонов, А. Шералиев, М. А. Зупаров тут касалликларига қарши кураш чоратадбирларини ишлаб чикдилар. Ҳоз. бу тадбирлар кенг қўлланилмоқда.

Узбекистонда Ф. муаммолари б-н Ўзбекистон ўсимликларни химоя килиш и.т. инти, Генетика ва ўсимликлар эксггериментал биологияси и.т. инти, Ўзбекистон ғўза селекцияси ва уругчилиги и.т. инти, олий ўкув юртларининг ихтисослашган Ф. кафедра ва тажриба стялари ва б. муассасалар шуғулланади.

Сайёра Муродова, Миракбар Зуфаров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.