Fitotsenologiya

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 168–169-b. — ziyouz.com

Fitotsenologiya (fitotsenoz va ...logiya) — geobotanika va biogeotsenologiya bölimi (ba'zan geobotanika sinonimi). Ösimlik jamoalari, jamoa hosil qiluvçi ösimliklarning özaro va biotsenozlarning boşqa komponentlari b-n aloqasini örganadi. F. fitotsenozlarning taşkil togtişi, almaşinib turişi, yer yuzasida tarqalişi va tasnifi b-n ham şuğullanadi. F.ning paydo bölişi 19-a. oxirida ösimlik qoplamlari töğrisidagi tuşunçalarning rivojlanişi b-n boğliq.

F. bir neça yönalişda rivojlandi. Nemis olimi A. Gumboldt F.ning geografik yönalişini asoslab bergan. Mazkur yönalişning rivojlanişida rus olimi V. V. Dokuçayev, rus geobotaniklari G. N. Visotskiy, A. Ya. Gordyagin, B.A.Kellerning xizmatlari katta. 19-a.ga kelib fitotsenozning tuzilişi haqidagi materiallar töplandi (avstraliyalik botaniklar Y. Lorens, 1858; A. Kerner, 1863; finlyandiyalik botanik R. Xult, 1881 va b.). ZXalqaro botanika kongressidan (1910) keyin elementar taksonomik birlik sifatida assotsiatsiya kabul qilindi, fitotsenozlarni örganiş va assotsiatsiyalarga ajratişda har xil yönalişlar şakllandi.

Yerdagi ösimliklarga oid ekologik tadqiqotlar G. Valter işlarida umumlaştirilgan. Fitotsenozlarni örganişning biologik yönalişini şveysariyalik botanik O. P. Dekandol asoslab berdi (1820, 1832). Bu yönaliş Ç. Darvinniig «Turlarning kelib çiqişi» (1859) asari naşr etilgaç, rivojlana boşladi. Dekandol va Darvin izdoşlari ösimlik jamoalarining tarkibi, strukturasi va özgarişi .faqat iklim va tuproq şaroiti b-n emas, balki ösimliklar örtasidagi özaro munosabatlar b-n ham belgilanişini körsatişgan. 19-a.ning 70—80-y.larida mazkur yönaliş rus olimlari N. F. Levakovskiy va S. I. Korjinskiy, söngra (20-a.da) G. F. Morozov va V. N. Sukaçev işlarida rivojlantirildi. Fitotsenozlardagi ösimliklar özaro aloqasining örganilişi eksperiment al F.ni yuzaga keltirdi.

F. ösimliklarning faqat tabiiy jamoasini emas, inson tomonidan yaratilgan sun'iy jamoasi (agrotsenozlar)ni ham örganadi.

F. da ösimlik jamoalarini marşrut, statsionar, eksperimental va matematik örganişdan, jumladan, matematik modellaştirişdan keng foydalaniladi. F. — ösimlik qoplamlarini muhofaza qiliş, oqilona foydalaniş, ular mahsuldorligini oşirişning ilmiy asoslaridan biri. F.ga oid tadqiqotlar botanika, ekologiya va umumiy biol.ga oid ilmiy jur.larda yoritiladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФИТОЦЕНОЛОГИЯ (фитоценоз ва ...логия) — геоботаника ва биогеоценология бўлими (баъзан геоботаника синоними). Ўсимлик жамоалари, жамоа ҳосил қилувчи ўсимликларнинг ўзаро ва биоценозларнинг бошқа компонентлари б-н алоқасини ўрганади. Ф. фитоценозларнинг ташкил тогтиши, алмашиниб туриши, ер юзасида тарқалиши ва таснифи б-н ҳам шуғулланади. Ф.нинг пайдо бўлиши 19-а. охирида ўсимлик қопламлари тўғрисидаги тушунчаларнинг ривожланиши б-н боғлиқ.

Ф. бир неча йўналишда ривожланди. Немис олими А. Гумбольдт Ф.нинг географик йўналишини асослаб берган. Мазкур йўналишнинг ривожланишида рус олими В. В. Докучаев, рус геоботаниклари Г. Н. Висоцкий, А. Я. Гордягин, Б.А.Келлернинг хизматлари катта. 19-а.га келиб фитоценознинг тузилиши ҳақидаги материаллар тўпланди (австралиялик ботаниклар Й. Лоренц, 1858; А. Кернер, 1863; финляндиялик ботаник Р. Хульт, 1881 ва б.). ЗХалқаро ботаника конгрессидан (1910) кейин элементар таксономик бирлик сифатида ассоциация кабул қилинди, фитоценозларни ўрганиш ва ассоциацияларга ажратишда ҳар хил йўналишлар шаклланди.

Ердаги ўсимликларга оид экологик тадқиқотлар Г. Вальтер ишларида умумлаштирилган. Фитоценозларни ўрганишнинг биологик йўналишини швейцариялик ботаник О. П. Декандоль асослаб берди (1820, 1832). Бу йўналиш Ч. Дарвиннииг «Турларнинг келиб чиқиши» (1859) асари нашр этилгач, ривожлана бошлади. Декандоль ва Дарвин издошлари ўсимлик жамоаларининг таркиби, структураси ва ўзгариши .фақат иклим ва тупроқ шароити б-н эмас, балки ўсимликлар ўртасидаги ўзаро муносабатлар б-н ҳам белгиланишини кўрсатишган. 19-а.нинг 70—80-й.ларида мазкур йўналиш рус олимлари Н. Ф. Леваковский ва С. И. Коржинский, сўнгра (20-а.да) Г. Ф. Морозов ва В. Н. Сукачев ишларида ривожлантирилди. Фитоценозлардаги ўсимликлар ўзаро алоқасининг ўрганилиши эксперимент ал ь Ф.ни юзага келтирди.

Ф. ўсимликларнинг фақат табиий жамоасини эмас, инсон томонидан яратилган сунъий жамоаси (агроценозлар)ни ҳам ўрганади.

Ф. да ўсимлик жамоаларини маршрут, стационар, экспериментал ва математик ўрганишдан, жумладан, математик моделлаштиришдан кенг фойдаланилади. Ф. — ўсимлик қопламларини муҳофаза қилиш, оқилона фойдаланиш, улар маҳсулдорлигини оширишнинг илмий асосларидан бири. Ф.га оид тадқиқотлар ботаника, экология ва умумий биол.га оид илмий жур.ларда ёритилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.