Fitrat
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 169–174-b. — ziyouz.com
Fitrat (taxallusi; asl ismşarifi Abdurauf Abdurahim öğli) (1886, Buxoro — 1938,4,10, Toşkent) — yozuvçi, tarixçi, adabiyotşunos, tilşunos, san'atşunos va siyosatşunos olim, davlat va jamoat arbobi. Birinçi özbek prof. (1926). Mir Arab madrasasipe. tahsil körgan. 1902—03 y.larda haj safari munosabati b-n Turkiya, Hindiston va Arabiston mamlakatlarida, taxm. 1906—08 y.larda esa Markaziy Rossiyaning Moskva, Peterberg singari şaharlarida bölgan. Şundan keyin F. öqişni davom ettiriş istagida Turkiyaga borib, 1909—13 y.larda Istanbulda yaşagan. F. öşa vaktda Turkiyada kuçaygan Yoş turklar harakati ta'sirida Turkiyadagi buxorolik yoşlar yordamvda «Buxoro ta'limi maorif jamiyati»ni tuzadi. Jamiyat Buxoro va Turkiston maorifining olğa siljişiga doir muhim işlarni amalga oşiradi.
F. Turkiyada tahsil oliş, ma'ruzalar öqiş b-n birga samarali ijod ham qilgan. 1909 y. Istanbulda uning fors tilida yozgan «Munozara», «Sayha» («Na'ra») şe'riy majmuasi, 1912 y. esa «Sayyohi hindi» («Bayonoti sayyoqi hindi») asarlari naşr etilgan. Keyinçalik F.ning millatçi, turkparast va islomparast yozuvçi sifatida qoralanişiga sababçi bölgan bu asarlar 20-a. boşlarida Turkistondagi milliy uyğoniş harakatining norasmiy dasturi bölib xizmat qilgan. Ayniqsa, «Munozara» va «Sayyohi xindi» asarlari yoşlar dunyoqaraşining keskin özgarişi va ularning jadidlar safiga kelib qöşilişiga sababçi bölgan.
F. vataniga qaytgaç, Buxoroning turli tumanlarida öqituvçilik qilib, jadidçilik ğoyalarini keng tarğib etdi. Yoş buxoroliklar harakatining mafkuraçisi va ğoyaviy rahbarlaridan biriga aylandi. 1915 y.dan esa Yoş buxoroliklar harakatining söl qanotiga boşçilik qildi. 1917 y. Fevral vokealaridan keyin jadidlarning Buxoro amirligidagi ahvoli murakkablaşgaç, F. Samarqandga köçib borib, «Xurriyat» gaz.da muharrir bölib işladi (1917—18). Ayrim ma'lumotlarga karaganda, F. şu yillarda «Ittixrdi taraqqiy» taşkiloti Eski Buxoro bölimining raisi xam bölgan. Kolesoye vokeasi (1918 y. mart)dan keyin esa Toşkentga köçib kelgan. 1919—20 y.larda Afğonistonning Toşkentdagi vakolatxonasida tarjimonlik qilgan, «Çiğatoy gurungi» ma'rifiyadabiy uyuşmasini, şuningdek, «Tong» jur.ini taşkil etib, yoş ziyolilar avlodini millatparvarlik va vatanparvarlik ruhida tarbiyalaşga kirişgan. «Tong» jur. ining şiori bölgan: «Miya özgarmagunça boşqa özgarişlar negiz tutmas!» sözlari F.ning şu yillarda olib borgan faoliyatining maqsadmohiyatini töla ifodalaydi.
BXSR taşkil topişi b-n F. 1921 y.da maorif, 1922 y.da xorijiyataşqi işlar noziri, xalq xöjaligi kengaşi raisi, MIQ va Xalq nozirlari şörosi raisining örinbosari va b. lavozimlarda xizmat qildi. U şu davrda BXSR mablaği hisobiga 70 nafar turkistonlik istiqbolli yoşlarning Germaniyaga borib öqişi, Buxoroda Şarq musiqa maktabining taşkil etilişi, fan va madaniyat tarixiga doyr xalq qölida soçilib yotgan noyob qölyozmalarni töplaşda taşabbuskor böldi. F.ning sa'yharakati b-n Buxoro jumhuriyatida turk (uzbek) tili davlat tili deb e'lon qilindi; davlat teatri taşkil etilib, bu teatrda işlaş uçun Toşkentdan M. Uyğur va Çölpon, vaqf işlarini boşqariş uçun esa M. Abduraşidxonov taklif etildi (1921). Ammo 1923 y. iyunda Moskvadan Ya.E. Rudzutak boşçiligida kelgan komissiya F.ni işdan olib, uni Rossiyaga «çaqirib olingan», deb e'lon qildi va F. 1923—26 y.larda Moskvaga borib, Şarqşunoslik i.t. intida işladi. 1926 y.ning oxiri — 1927 y.ning boşlarida vataniga kaytgan F. 1937 y.da hibsga olinguniga qadar Samarqanddagi Oliy pedagogika in-ti hamda Toşkentdagi Til va adabiyot intida ilmiy faoliyat olib bordi.
F. ijodini şartli ravişda 3 davrga böliş mumkin. Agar F. 1909—16 y.larni taşkil etgan 1davrda jadid ma'rifatparvari sifatida ijod qilgan bölsa, 1917 y. Fevral inqilobidan keyin Moskvaga surgun qilinguniga qadar bölgan 2davrda hurriyat va mustaqillik ğoyalari b-n töyingan asarlar yozadi (1917—23). Sovet maxfiy xizmatining doimiy nazorati ostida yaşagan F. ijodining 3davri (1923— 37)da asosan ilmiy va pedagogik faoliyat b-n şuğullanadi.
F.ning adabiy merosi boy va rangbarang. U yozuvçi sifatida badiiy ijodning barça turlarida qalam tebratibgina qolmay, özbek adabiyotining yangi janr va turlar b-n boyişi, şe'r tuzilişining isloh etilişi, realizmning teranlaşişi, davr, jamiyat va xalq hayoti b-n boğliq muhim ijtimoiy muammolarning özbek adabiyotida badiiy talqin etilişiga ulkan hissa qöşdi.
Şe'riy ijodi. F. zullisonayn yozuvçi bölib, adabiy faoliyatining dastlabki davrida asosan fors tilida ijod qilgan («Sayha»). F.ning bizga yetib kelgan özbek tilidagi şe'rlari 1917 y. va undan keyingi davrga oid. Ma'lumki, Fevral inqilobidan keyin Turkiston xalkdarining mustaqillikka erişişlari uçun birdanbir tarixiy imkoniyat tuğilgan. F. şu davrda xalqni mustamlakaçilik kişanlarini parçalab, istiklol uçun kuraşga da'vat etuvçi şe'rlar yozişga kirişgan. Ammo an'anaviy aruz vazni, uning nazarida, bunday zamonaviy toyani ifodalaş, xalkni oyoqqa qalktiriş va safarbar etiş kuçiga ega emas edi. Şuning uçun ham F. turk va tatar şe'riyatlarida şakllangan, özbek xalq oğzaki şe'riyatida ayrim unsurlari bölgan soçmani milliy adabiyotimizga olib kirdi. Şoir «Yurt qayğusi» deb nomlangan bir şe'r va 4 ta soçma yozib, ularda hurriyat uçun kuraş ğoyasini baralla kuyladi. F. mazkur soçmalarida Turkistonni xurlangan va xorlangan Ona obrazida tasvirlab, bu jabrdiyda Onani zulm asoratidan xalos etiş uçun Amir Temur singari jaxrngirlar ruhiga murojaat etdi, xalqni erk va hurriyat uçun kuraş maydoniga da'vat etdi. U şu yillarda «Mirrix yulduziga», «Şarq», «Şoir» singari şe'rlarini yaratib, ularda Turkistonni endi «qizil» mustamlakaga aylantira boşlagan bolşeviklarga va ular barpo etayotgan tuzumga nafrat tuyğusini ifodaladi. F. barmoq vaznida yozilgan şu şe'rlari b-n xalq oğzaki şe'riyatining mulki bölgan barmoqni isloh etib, Çöltton b-n birga uni yozma adabiyotga olib kirdi va unga yangi hayot bağişladi. «Özbek yoş şoirlari» (1922) şe'riy majmuasining tuzuvçisi va asosiy muallifi. Afsuski, F. bu şe'rlaridan keyin şe'riyat sohasida qariyb ijod qilmadi.
Nasriy ijodi. Ötgan asrning 10-y. larida sahna asari sifatida namoyiş etilgan «Munozara» F.ning nasrdagi ilk asaridir. «Munozara» ham, «Sayyohi hindi» ham F. publitsistikasining yerqin namunalaridan. F. keyinçalik ham ijtimoiy, huquqiy, ma'naviy hamda estetik qaraşlarini ifodalaşda publitsistikadan samarali foydalandi. Faqat 20-y.larning örtalariga kelibgina u «sof» nasriy asarlarni yarata boşladi («Qiyomat», «Me'roj», «Oq mozor», «Zayd va Zaynab», «Zahroning imoni» va b.). «Munozara» va «Sayyohi hindi» asarlarida kötarilgan milliy qoloqlik, diniy fanatizm mavzusi 20-y. lar uçun ham dolzarb axamiyatga ega edi. F. bu hikoyalarida diniy syujetlardan din ta'siriga qarşi kuraşda foydalandi. Bu asarlar, ayniqsa, 1930 y.da qayta işlagan «Qiyomat» xayoliy hikoyasi hoz. özbek adabiyotida fantastikaning tuğilişi va şakllanişida milliy manba bölib xizmat etdi.
Dramaturgiyasi. F. 1916 y.dan boşlab teatr uçun köplab asarlar yaratdi. Ammo uning nafaqat 1916—18 y.larda yozgan «Begijon», «Qon», «Abo Muslim», «Temur sağanasi», «Öğizxon» singari pyesalari, xatto 30-y.larda yozgan «Tölqin» opera librettosi (1934) ham bizga yetib kelmagan. Ma'lumki, F.ning 5 pardali «Begijon» pyesasida dehqonlarning xon zulmiga qarşi kötargan isyonlari tasvir etilgan, «Temur sağanasi» pyesasida esa muallifning «Yurt qaygusi (Temur oldinda)» soçmasidagi istiklol uçun kuraş goyasi özining badiiy tajassumini topgan. F. şu yillarda yozgan boşqa sahna asarlarida ham tarixiy ötmişga murojaat etganiga qaramay, bolşeviklarning Turkistonda olib borgan ğayrimilliy siyosatiga faol munosabat bildirib, zulm va zöravonlikka asoslangan «yangi tuzum»ni keskin qoralagan. F. ijodining şu davrdagi yetakçi motivi — bolşevizmga qarşi istiqlol uçun kuraş goyasi «Çin seviş» (1920) va «Hind ixtilolçilari» (1923) pyesalarida, ayniqsa, yorqin ifodalangan. Dramaturg Turkistonda Sovet hokimiyati yillarida sodir bölayotgan fojiali voqealarni Angliyaning mustamlakasi bölgan Hindistonga köçirib, ingliz mustamlakaçilariga qarşi kuraşayotgan hind ixtşyulçi (istiqlolçi)lari siymosida, ma'lum ma'noda, öz vatandoşlari obrazini yaratdi. J. Neruning e'tirof etişiga köra, F.ning bu asarlari hind xalqining mustamlakaçilikka qarşi olib borgan kuraşiga kuç va madad bergan.
F. Moskvadalik paytida «Abulfayzxon» va «Şaytonning tangriga isyoni» (1924), ona yurtiga qaytganidan keyin esa «Arslon» (1926), «Şörişi Vose» («Vose qözğoloni», 1927), «Tölqin» pyesalarini yezdi. Bu asarlar orasida «Abulfayzxon» özining şekspirona epik kölami b-n alohida ajralib turadi. Mazkur pyesa asosida aştarxoniylar sulolasining sönggi vakili Abulfayzxon saltanatining tanazzuli (18-a.) natijasida Buxoroda manğit amirlarining hokimiyat tepasiga kelişlari b-n boğliq tarixiy voqealar yotadi. F.ning olis tarixiy davrga nazar taşlaşdan maqsadi «Podşolik kon b-n sugorilgan bir oğoçdir, Qon oqib turmagan yerda bu daraxtning qurib qolişi aniqsir» degan «falsafa» b-n yaşagan va özi ham şu ğayriinsoniy «falsafa»ning qurboni bölgan Abulfayzxon singari qonxör podşolarni tarix qa'ridan olib çikib, xalqqa körsatişdir. F. bu asari b-n bolşeviklar tuzumi 20-a.ning Abulfayzxoni — Stalinni yaratişi va uning bepoyon mamlakatni qonga botirişini başorat etdi. Şu ma'noda mazkur tragediya F. zakosi b-n yaratilgan xalqni ogohlantiruvçi asardir.
«Abulfayzxon»ning badiiy qimmati şundaki, F. asarda şekspirona qabartma tip va xarakterlarni yaratdi, zulmga asoslangan saltanat tojining otadan bolaga ötib kelişi natijasida paydo böluvçi qonli oqibatlarni haqqoniy tasvirladi. F. bu asari b-n özbek adabiyotida tragediya janriga asos solib, mazkur janrning asosiy tamoyillarini belgilab berdi.
Ijtimoiy huquqiy, diniy va ma'rifiy asarlari. F. ilmfan va ma'rifatning turli sohalarida ham teran iz krldirdi. U. 1914—16 y.lardayoq «Rahbari najot» («Najot yöli»), «Oila» va «Mavludi şarif yoki Mur'oti xayr ulbaşar», 1917—20 y.larda «Öqu» («Öquv»), «Şarq siyosati» va «Yiğla, Islom», 1925 y.da esa «Muxtasar islom tarixi» singari asarlarini e'lon qildi. F. mazkur asarlarida, bir tomondan, şu yillarda röy bergan siyosiyijtimoiy masalalarga munosabatini ifodalagan bölsa, ikkinçi tomondan, musulmon olami uçun öz ahamiyatini yöqotmaydigan yoki muayyan tarixiy davrda saqlanib qoladigan ma'naviy va ma'rifiy qadriyatlarni tuşuntirib berdi. F. bu asarlarida millatning nafakat siyosiyijtimoiy, balki diniyma'rifiy masalalarda ham yetarli darajada bilimga ega bulmaganini e'tiborga olib, har bir musulmonning bilişi lozim bölgan bir qator masalalarga yorqinlik bağişladi. Fors tilida yozilgan «Rahbari najot» risolasida tafsir, hadis, fiqh, kalom ilmlari, şuningdek, lisoniy, falsafiy, dunyoviy ilmlar töğrisida aniq tasavvur berdi; avlod, badan, fikr, axloq tarbiyasiga oid falsafiyetik qaraşlarini olğa surdi. F.ning «Oila» risolasida esa oilaning jamiyat va inson hayotidagi rolini oşirişga, oila a'zolarining huquqiy meyorlarini belgilaşga qaratilgan fikr va mulohazalari yanada rivojlantirildi.
F.ning maktab öquvçilariga möljallangan «Öqu» («Öquv» 1917 y., Boku) qöllanmasi vatan, dunyo, tabiiyot, tibbiyot va gigiyena singari masalalar, şuningdek, ötmişda yaşagan allomalar haqida tasavvur beradi (noma'lum sabablarga köra, uşbu qöllanmaning 2qismi yozilmagan).
F. huquqiy davlat quriş va uning rivojini ta'minlaş maqsadida 1918 y.da Yoş buxoroliklar partiyasining 13 bobdan iborat dasturini yozib berdi. Bu dasturda olimning ijtimoiysiyosiy va huquqiy qaraşlari özining çuqur ifodasini topdi.
Tilşunoslik va adabiyotşunoslikka oid asarlari.F. özbek tilining grammatikasini örganiş işini boşlab bergan va şu soha rivojiga katta hissa qöşgan. U 1918 y.da Q. Ramazon va Ş. Rahimiy b-n hamkorlikda «Ona tili» darsligini yaratdi. 1921 y.da Toşkentda bölib ötgan Til va imlo qurultoyida F. özbek tilining sofligini ta'minlaş va rivojlantirişga qaratilgan bir qança takliflarni örtaga taşladi. U 20-y. larda özbek tili tabiatini örganişda davom etib, «Özbek tili qoidalari töğrisida bir tajriba: Sarf» (1925), «Özbek tili qoidalari töğrisida bir tajriba: Nahv» (1926) darsliklarini yaratdi va bu darsliklar 1930 y.ga qadar bir neça marta naşr etildi. Olim özbek tili morfologiyasi va sintaksisiga bağişlangan bu asarlari b-n özbek tili grammatikasini ilmiy asosda örganiş işiga tamal toşini qöydi. F.ning tilşunoslik sohasidagi katta xizmatlaridan yana biri uning 20-y.larda qad. turkiy til, jonli xalq tili va şevalarga tayangan holda, ilmiymadaniy muomalaga kirib kelayotgan yangi tuşunça hamda hodisalarni ifodalaş uçun özbek tilining luğat fondiga yangi sözlar va atamalarni köplab olib kirganligidadir.
Olim «Eng eski turk adabiyoti namunalari» (1927), «Özbek adabiyoti namunalari» (1j., 1928) tazkiralarini tuzib, milliy adabiy merosimizning eng qad. davrdan sönggi davrlarga qadar yaratilgan namunalarini töplab, muayyan tizimga soldi («Namunalar»ning 2jildi e'lon qilinmay qolgan), «Qutadğu bilig» singari özbek yozma adabiyotining xalq orasida soçilib yotgan noyob yodgorliklarini qölga kiritiş, örganiş va çop etişga intildi. Özbek adabiyoti yirik namoyandalari ijodini ilk bor örganib, «Bedil» (Bir majlisda)» (1923), «Navoiyning forsiy şoirligi va uning forsiy devoni töğrisida», «Qutadğu bilig» (1925), «Ahmad Yassaviy» (1927), «Yassaviy maktabi şoirlari töğrisida tekşirişlar», «Hibbat ulhaqoyiq», «Özbek şoiri Turdi» (1928), «XVI asrdan söngra özbek adabiyotiga umumiy bir qaraş», «Muhammad Solih», «Fors şoiri Umar Xayyom» (1929), «Maşrab», «Farhodu Şirin» dostoni töğrisida» (1930) kabi katta ilmiy qimmatga ega risola va maqolalar yaratdi. F. bu tadqiqotlari b-n özbek adabiyotşunoslik faniga poydevor qöydi. «Şe'r va şoirlik» (1919), «Adabiyot qoidalari» (1926), «San'atning manşai» (1927), «Aruz haqida» (1936) singari maqola va risolalari b-n adabiyot nazariyasi faniga asos soldi.
Bundan taşqari, F. tarixşunoslik va şarqşunoslik sohalariga oid fors tilida maqola va risolalar ham yozdi («Amir Olimxonning keçmişi», 1930). 1921 y. B. Soliyev va B.S. Sergeyev b-n birgalikda amirga qaraşli nodir qölyozmalar, vaqf hujjatlarini yiğiş, ularga tartib va tavsif berişda iştirok etdi. B.S. Sergeyev b-n birgalikda V. L. Vyatkin arxivida saklangan krzilarga oid hujjatlarni örganib, rus tilida «Kaziyskiye dokumenti XVI veka» (1937) kitobini naşr etdi.
San'atşunoslikka oid xizmatlari. F. 1921 y.da Şarqmusiqa maktabini taşkil etib, uning birinçi direktori bölgan. Maktabga mumtoz musika bilimdonlari (sozanda va xonandalar) b-n birga V. A. Uspenskiy singari musiqaşunoslarni ham taklif etdi. U şu vaqtdan boşlab «Şaşmaqom» kuylarini töplaş va notaga yozib oliş işlariga rahbarlik qildi. F. taşabbusi b-n Ota Jalol va ota Ğiyosdan Buxoro Şaşmaqomi V. Uspenskiy tomonidan ilk bor notaga olinib naşr etildi [Şest muzikalnix poem (makom), BuxaraM., 1924]. F. «Şaşmaqom», «Özbek musiqasi tuğrisida» maqolalari va «Özbek klassik musiqasi ham uning tarixi» (1927) risolasi b-n 20-a. özbek musiqaşunoslik fanini boşlab berdi.
Özbekiston mustaqillikka erişgaç, 1991 y. 25 sent.da Fitratga (vafotidan keyin) Alişer Navoiy nomidagi Özbekiston Respublikasi davlat mukofoti beridsi. Buxoro şahrida F. boği va uymuzeyi taşkil etildi. Buxoroda F. haykali urnatilgan. Respublikadagi bir neça maktab, kuça va xöjaliklar F. nomi b-n ataldi.
As: Qiyomat, T.,1967; Muxtasar islom tarixi, T., 1992; Amir Olimxonning hukmronlik davri, T., 1992; Bedil, T., 1996; Çin seviş, T., 1996; Adabiyot qoidalari, T., 1995; Aruz haqida, T., 1997; Oila yoki oila boşqariş tartiblari, T., 1998; Najot yöli, T., 2001; Tanlangan asarlar, 1—3j.lar T., 20002003;
Ad.: Aliyev A., Abdurauf Abdurahim öğli Fitrat, T., 1984; Fidoyilar, T., 1990; Qosimov B., Maslakdoşlar. Behbudiy. Ajziy. Fitrat, T., 1994; Ğaniyev I., Fitrat, e'tiqod, ijod, T., 1994; Ğaniyev I., Fitratşunoslik, Buxoro, 1994; Boltaboyev H., Abdurauf Fitrat, T., 1996; Boltaboyev H., Fitratning ilmiy merosi, T., 1996; Qurbonova M., Fitrat — tilşunos, T., 1996; Ergaşeva M., Abdurauf Fitrat — buyuk huquqşunos, T., 2001; Kosim o v B., Milliy uyğoniş, T., 2002.
Naim Karimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФИТРАТ (тахаллуси; асл исмшарифи Абдурауф Абдураҳим ўғли) (1886, Бухоро — 1938,4,10, Тошкент) — ёзувчи, тарихчи, адабиётшунос, тилшунос, санъатшунос ва сиёсатшунос олим, давлат ва жамоат арбоби. Биринчи ўзбек проф. (1926). Мир Араб мадрасасипэ. таҳсил кўрган. 1902—03 й.ларда ҳаж сафари муносабати б-н Туркия, Ҳиндистон ва Арабистон мамлакатларида, тахм. 1906—08 й.ларда эса Марказий Россиянинг Москва, Петерберг сингари шаҳарларида бўлган. Шундан кейин Ф. ўқишни давом эттириш истагида Туркияга бориб, 1909—13 й.ларда Истанбулда яшаган. Ф. ўша вактда Туркияда кучайган Ёш турклар ҳаракати таъсирида Туркиядаги бухоролик ёшлар ёрдамвда «Бухоро таълими маориф жамияти»ни тузади. Жамият Бухоро ва Туркистон маорифининг олға силжишига доир муҳим ишларни амалга оширади.
Ф. Туркияда таҳсил олиш, маърузалар ўқиш б-н бирга самарали ижод ҳам қилган. 1909 й. Истанбулда унинг форс тилида ёзган «Мунозара», «Сайҳа» («Наъра») шеърий мажмуаси, 1912 й. эса «Сайёҳи ҳинди» («Баёноти сайёқи ҳинди») асарлари нашр этилган. Кейинчалик Ф.нинг миллатчи, туркпараст ва исломпараст ёзувчи сифатида қораланишига сабабчи бўлган бу асарлар 20-а. бошларида Туркистондаги миллий уйғониш ҳаракатининг норасмий дастури бўлиб хизмат қилган. Айниқса, «Мунозара» ва «Сайёҳи хинди» асарлари ёшлар дунёқарашининг кескин ўзгариши ва уларнинг жадидлар сафига келиб қўшилишига сабабчи бўлган.
Ф. ватанига қайтгач, Бухоронинг турли туманларида ўқитувчилик қилиб, жадидчилик ғояларини кенг тарғиб этди. Ёш бухороликлар ҳаракатининг мафкурачиси ва ғоявий раҳбарларидан бирига айланди. 1915 й.дан эса Ёш бухороликлар ҳаракатининг сўл қанотига бошчилик қилди. 1917 й. Февраль вокеаларидан кейин жадидларнинг Бухоро амирлигидаги аҳволи мураккаблашгач, Ф. Самарқандга кўчиб бориб, «Хуррият» газ.да муҳаррир бўлиб ишлади (1917—18). Айрим маълумотларга караганда, Ф. шу йилларда «Иттихрди тараққий» ташкилоти Эски Бухоро бўлимининг раиси хам бўлган. Колесое вокеаси (1918 й. март)дан кейин эса Тошкентга кўчиб келган. 1919—20 й.ларда Афғонистоннинг Тошкентдаги ваколатхонасида таржимонлик қилган, «Чиғатой гурунги» маърифийадабий уюшмасини, шунингдек, «Тонг» жур.ини ташкил этиб, ёш зиёлилар авлодини миллатпарварлик ва ватанпарварлик руҳида тарбиялашга киришган. «Тонг» жур. ининг шиори бўлган: «Мия ўзгармагунча бошқа ўзгаришлар негиз тутмас!» сўзлари Ф.нинг шу йилларда олиб борган фаолиятининг мақсадмоҳиятини тўла ифодалайди.
БХСР ташкил топиши б-н Ф. 1921 й.да маориф, 1922 й.да хорижияташқи ишлар нозири, халқ хўжалиги кенгаши раиси, МИҚ ва Халқ нозирлари шўроси раисининг ўринбосари ва б. лавозимларда хизмат қилди. У шу даврда БХСР маблағи ҳисобига 70 нафар туркистонлик истиқболли ёшларнинг Германияга бориб ўқиши, Бухорода Шарқ мусиқа мактабининг ташкил этилиши, фан ва маданият тарихига дойр халқ қўлида сочилиб ётган ноёб қўлёзмаларни тўплашда ташаббускор бўлди. Ф.нинг саъйҳаракати б-н Бухоро жумҳуриятида турк (узбек) тили давлат тили деб эълон қилинди; давлат театри ташкил этилиб, бу театрда ишлаш учун Тошкентдан М. Уйғур ва Чўлпон, вақф ишларини бошқариш учун эса М. Абдурашидхонов таклиф этилди (1921). Аммо 1923 й. июнда Москвадан Я.Э. Рудзутак бошчилигида келган комиссия Ф.ни ишдан олиб, уни Россияга «чақириб олинган», деб эълон қилди ва Ф. 1923—26 й.ларда Москвага бориб, Шарқшунослик и.т. интида ишлади. 1926 й.нинг охири — 1927 й.нинг бошларида ватанига кайтган Ф. 1937 й.да ҳибсга олингунига қадар Самарқанддаги Олий педагогика ин-ти ҳамда Тошкентдаги Тил ва адабиёт интида илмий фаолият олиб борди.
Ф. ижодини шартли равишда 3 даврга бўлиш мумкин. Агар Ф. 1909—16 й.ларни ташкил этган 1даврда жадид маърифатпарвари сифатида ижод қилган бўлса, 1917 й. Февраль инқилобидан кейин Москвага сургун қилингунига қадар бўлган 2даврда ҳуррият ва мустақиллик ғоялари б-н тўйинган асарлар ёзади (1917—23). Совет махфий хизматининг доимий назорати остида яшаган Ф. ижодининг 3даври (1923— 37)да асосан илмий ва педагогик фаолият б-н шуғулланади.
Ф.нинг адабий мероси бой ва рангбаранг. У ёзувчи сифатида бадиий ижоднинг барча турларида қалам тебратибгина қолмай, ўзбек адабиётининг янги жанр ва турлар б-н бойиши, шеър тузилишининг ислоҳ этилиши, реализмнинг теранлашиши, давр, жамият ва халқ ҳаёти б-н боғлиқ муҳим ижтимоий муаммоларнинг ўзбек адабиётида бадиий талқин этилишига улкан ҳисса қўшди.
Шеърий ижоди. Ф. зуллисонайн ёзувчи бўлиб, адабий фаолиятининг дастлабки даврида асосан форс тилида ижод қилган («Сайҳа»). Ф.нинг бизга етиб келган ўзбек тилидаги шеърлари 1917 й. ва ундан кейинги даврга оид. Маълумки, Февраль инқилобидан кейин Туркистон халкдарининг мустақилликка эришишлари учун бирданбир тарихий имконият туғилган. Ф. шу даврда халқни мустамлакачилик кишанларини парчалаб, истиклол учун курашга даъват этувчи шеърлар ёзишга киришган. Аммо анъанавий аруз вазни, унинг назарида, бундай замонавий тояни ифодалаш, халкни оёққа қалктириш ва сафарбар этиш кучига эга эмас эди. Шунинг учун ҳам Ф. турк ва татар шеъриятларида шаклланган, ўзбек халқ оғзаки шеъриятида айрим унсурлари бўлган сочмани миллий адабиётимизга олиб кирди. Шоир «Юрт қайғуси» деб номланган бир шеър ва 4 та сочма ёзиб, уларда ҳуррият учун кураш ғоясини баралла куйлади. Ф. мазкур сочмаларида Туркистонни хурланган ва хорланган Она образида тасвирлаб, бу жабрдийда Онани зулм асоратидан халос этиш учун Амир Темур сингари жахрнгирлар руҳига мурожаат этди, халқни эрк ва ҳуррият учун кураш майдонига даъват этди. У шу йилларда «Миррих юлдузига», «Шарқ», «Шоир» сингари шеърларини яратиб, уларда Туркистонни энди «қизил» мустамлакага айлантира бошлаган большевикларга ва улар барпо этаётган тузумга нафрат туйғусини ифодалади. Ф. бармоқ вазнида ёзилган шу шеърлари б-н халқ оғзаки шеъриятининг мулки бўлган бармоқни ислоҳ этиб, Чўлттон б-н бирга уни ёзма адабиётга олиб кирди ва унга янги ҳаёт бағишлади. «Ўзбек ёш шоирлари» (1922) шеърий мажмуасининг тузувчиси ва асосий муаллифи. Афсуски, Ф. бу шеърларидан кейин шеърият соҳасида қарийб ижод қилмади.
Насрий ижоди. Ўтган асрнинг 10-й. ларида саҳна асари сифатида намойиш этилган «Мунозара» Ф.нинг насрдаги илк асаридир. «Мунозара» ҳам, «Сайёҳи ҳинди» ҳам Ф. публицистикасининг ерқин намуналаридан. Ф. кейинчалик ҳам ижтимоий, ҳуқуқий, маънавий ҳамда эстетик қарашларини ифодалашда публицистикадан самарали фойдаланди. Фақат 20-й.ларнинг ўрталарига келибгина у «соф» насрий асарларни ярата бошлади («Қиёмат», «Меърож», «Оқ мозор», «Зайд ва Зайнаб», «Заҳронинг имони» ва б.). «Мунозара» ва «Сайёҳи ҳинди» асарларида кўтарилган миллий қолоқлик, диний фанатизм мавзуси 20-й. лар учун ҳам долзарб ахамиятга эга эди. Ф. бу ҳикояларида диний сюжетлардан дин таъсирига қарши курашда фойдаланди. Бу асарлар, айниқса, 1930 й.да қайта ишлаган «Қиёмат» хаёлий ҳикояси ҳоз. ўзбек адабиётида фантастиканинг туғилиши ва шаклланишида миллий манба бўлиб хизмат этди.
Драматургияси. Ф. 1916 й.дан бошлаб театр учун кўплаб асарлар яратди. Аммо унинг нафақат 1916—18 й.ларда ёзган «Бегижон», «Қон», «Або Муслим», «Темур сағанаси», «Ўғизхон» сингари пьесалари, хатто 30-й.ларда ёзган «Тўлқин» опера либреттоси (1934) ҳам бизга етиб келмаган. Маълумки, Ф.нинг 5 пардали «Бегижон» пьесасида деҳқонларнинг хон зулмига қарши кўтарган исёнлари тасвир этилган, «Темур сағанаси» пьесасида эса муаллифнинг «Юрт қайгуси (Темур олдинда)» сочмасидаги истиклол учун кураш гояси ўзининг бадиий тажассумини топган. Ф. шу йилларда ёзган бошқа саҳна асарларида ҳам тарихий ўтмишга мурожаат этганига қарамай, большевикларнинг Туркистонда олиб борган ғайримиллий сиёсатига фаол муносабат билдириб, зулм ва зўравонликка асосланган «янги тузум»ни кескин қоралаган. Ф. ижодининг шу даврдаги етакчи мотиви — большевизмга қарши истиқлол учун кураш гояси «Чин севиш» (1920) ва «Ҳинд ихтилолчилари» (1923) пьесаларида, айниқса, ёрқин ифодаланган. Драматург Туркистонда Совет ҳокимияти йилларида содир бўлаётган фожиали воқеаларни Англиянинг мустамлакаси бўлган Ҳиндистонга кўчириб, инглиз мустамлакачиларига қарши курашаётган ҳинд ихтшюлчи (истиқлолчи)лари сиймосида, маълум маънода, ўз ватандошлари образини яратди. Ж. Нерунинг эътироф этишига кўра, Ф.нинг бу асарлари ҳинд халқининг мустамлакачиликка қарши олиб борган курашига куч ва мадад берган.
Ф. Москвадалик пайтида «Абулфайзхон» ва «Шайтоннинг тангрига исёни» (1924), она юртига қайтганидан кейин эса «Арслон» (1926), «Шўриши Восе» («Восе қўзғолони», 1927), «Тўлқин» пьесаларини езди. Бу асарлар орасида «Абулфайзхон» ўзининг шекспирона эпик кўлами б-н алоҳида ажралиб туради. Мазкур пьеса асосида аштархонийлар сулоласининг сўнгги вакили Абулфайзхон салтанатининг таназзули (18-а.) натижасида Бухорода манғит амирларининг ҳокимият тепасига келишлари б-н боғлиқ тарихий воқеалар ётади. Ф.нинг олис тарихий даврга назар ташлашдан мақсади «Подшолик кон б-н сугорилган бир оғочдир, Қон оқиб турмаган ерда бу дарахтнинг қуриб қолиши аниқцир» деган «фалсафа» б-н яшаган ва ўзи ҳам шу ғайриинсоний «фалсафа»нинг қурбони бўлган Абулфайзхон сингари қонхўр подшоларни тарих қаъридан олиб чикиб, халққа кўрсатишдир. Ф. бу асари б-н большевиклар тузуми 20-а.нинг Абулфайзхони — Сталинни яратиши ва унинг бепоён мамлакатни қонга ботиришини башорат этди. Шу маънода мазкур трагедия Ф. закоси б-н яратилган халқни огоҳлантирувчи асардир.
«Абулфайзхон»нинг бадиий қиммати шундаки, Ф. асарда шекспирона қабартма тип ва характерларни яратди, зулмга асосланган салтанат тожининг отадан болага ўтиб келиши натижасида пайдо бўлувчи қонли оқибатларни ҳаққоний тасвирлади. Ф. бу асари б-н ўзбек адабиётида трагедия жанрига асос солиб, мазкур жанрнинг асосий тамойилларини белгилаб берди.
Ижтимоий ҳуқуқий, диний ва маърифий асарлари. Ф. илмфан ва маърифатнинг турли соҳаларида ҳам теран из крлдирди. У. 1914—16 й.лардаёқ «Раҳбари нажот» («Нажот йўли»), «Оила» ва «Мавлуди шариф ёки Муръоти хайр улбашар», 1917—20 й.ларда «Ўқу» («Ўқув»), «Шарқ сиёсати» ва «Йиғла, Ислом», 1925 й.да эса «Мухтасар ислом тарихи» сингари асарларини эълон қилди. Ф. мазкур асарларида, бир томондан, шу йилларда рўй берган сиёсийижтимоий масалаларга муносабатини ифодалаган бўлса, иккинчи томондан, мусулмон олами учун ўз аҳамиятини йўқотмайдиган ёки муайян тарихий даврда сақланиб қоладиган маънавий ва маърифий қадриятларни тушунтириб берди. Ф. бу асарларида миллатнинг нафакат сиёсийижтимоий, балки диниймаърифий масалаларда ҳам етарли даражада билимга эга булмаганини эътиборга олиб, ҳар бир мусулмоннинг билиши лозим бўлган бир қатор масалаларга ёрқинлик бағишлади. Форс тилида ёзилган «Раҳбари нажот» рисоласида тафсир, ҳадис, фиқҳ, калом илмлари, шунингдек, лисоний, фалсафий, дунёвий илмлар тўғрисида аниқ тасаввур берди; авлод, бадан, фикр, ахлоқ тарбиясига оид фалсафийэтик қарашларини олға сурди. Ф.нинг «Оила» рисоласида эса оиланинг жамият ва инсон ҳаётидаги ролини оширишга, оила аъзоларининг ҳуқуқий меъёрларини белгилашга қаратилган фикр ва мулоҳазалари янада ривожлантирилди.
Ф.нинг мактаб ўқувчиларига мўлжалланган «Ўқу» («Ўқув» 1917 й., Боку) қўлланмаси ватан, дунё, табииёт, тиббиёт ва гигиена сингари масалалар, шунингдек, ўтмишда яшаган алломалар ҳақида тасаввур беради (номаълум сабабларга кўра, ушбу қўлланманинг 2қисми ёзилмаган).
Ф. ҳуқуқий давлат қуриш ва унинг ривожини таъминлаш мақсадида 1918 й.да Ёш бухороликлар партиясининг 13 бобдан иборат дастурини ёзиб берди. Бу дастурда олимнинг ижтимоийсиёсий ва ҳуқуқий қарашлари ўзининг чуқур ифодасини топди.
Тилшунослик ва адабиётшуносликка оид асарлари.Ф. ўзбек тилининг грамматикасини ўрганиш ишини бошлаб берган ва шу соҳа ривожига катта ҳисса қўшган. У 1918 й.да Қ. Рамазон ва Ш. Раҳимий б-н ҳамкорликда «Она тили» дарслигини яратди. 1921 й.да Тошкентда бўлиб ўтган Тил ва имло қурултойида Ф. ўзбек тилининг софлигини таъминлаш ва ривожлантиришга қаратилган бир қанча таклифларни ўртага ташлади. У 20-й. ларда ўзбек тили табиатини ўрганишда давом этиб, «Ўзбек тили қоидалари тўғрисида бир тажриба: Сарф» (1925), «Ўзбек тили қоидалари тўғрисида бир тажриба: Наҳв» (1926) дарсликларини яратди ва бу дарсликлар 1930 й.га қадар бир неча марта нашр этилди. Олим ўзбек тили морфологияси ва синтаксисига бағишланган бу асарлари б-н ўзбек тили грамматикасини илмий асосда ўрганиш ишига тамал тошини қўйди. Ф.нинг тилшунослик соҳасидаги катта хизматларидан яна бири унинг 20-й.ларда қад. туркий тил, жонли халқ тили ва шеваларга таянган ҳолда, илмиймаданий муомалага кириб келаётган янги тушунча ҳамда ҳодисаларни ифодалаш учун ўзбек тилининг луғат фондига янги сўзлар ва атамаларни кўплаб олиб кирганлигидадир.
Олим «Энг эски турк адабиёти намуналари» (1927), «Ўзбек адабиёти намуналари» (1ж., 1928) тазкираларини тузиб, миллий адабий меросимизнинг энг қад. даврдан сўнгги даврларга қадар яратилган намуналарини тўплаб, муайян тизимга солди («Намуналар»нинг 2жилди эълон қилинмай қолган), «Қутадғу билиг» сингари ўзбек ёзма адабиётининг халқ орасида сочилиб ётган ноёб ёдгорликларини қўлга киритиш, ўрганиш ва чоп этишга интилди. Ўзбек адабиёти йирик намояндалари ижодини илк бор ўрганиб, «Бедил» (Бир мажлисда)» (1923), «Навоийнинг форсий шоирлиги ва унинг форсий девони тўғрисида», «Қутадғу билиг» (1925), «Аҳмад Яссавий» (1927), «Яссавий мактаби шоирлари тўғрисида текширишлар», «Ҳиббат улҳақойиқ», «Ўзбек шоири Турди» (1928), «XVI асрдан сўнгра ўзбек адабиётига умумий бир қараш», «Муҳаммад Солиҳ», «Форс шоири Умар Хайём» (1929), «Машраб», «Фарҳоду Ширин» достони тўғрисида» (1930) каби катта илмий қимматга эга рисола ва мақолалар яратди. Ф. бу тадқиқотлари б-н ўзбек адабиётшунослик фанига пойдевор қўйди. «Шеър ва шоирлик» (1919), «Адабиёт қоидалари» (1926), «Санъатнинг маншаи» (1927), «Аруз ҳақида» (1936) сингари мақола ва рисолалари б-н адабиёт назарияси фанига асос солди.
Бундан ташқари, Ф. тарихшунослик ва шарқшунослик соҳаларига оид форс тилида мақола ва рисолалар ҳам ёзди («Амир Олимхоннинг кечмиши», 1930). 1921 й. Б. Солиев ва Б.С. Сергеев б-н биргаликда амирга қарашли нодир қўлёзмалар, вақф ҳужжатларини йиғиш, уларга тартиб ва тавсиф беришда иштирок этди. Б.С. Сергеев б-н биргаликда В. Л. Вяткин архивида сакланган крзиларга оид ҳужжатларни ўрганиб, рус тилида «Казийские документы XVI века» (1937) китобини нашр этди.
Санъатшуносликка оид хизматлари. Ф. 1921 й.да Шарқмусиқа мактабини ташкил этиб, унинг биринчи директори бўлган. Мактабга мумтоз мусика билимдонлари (созанда ва хонандалар) б-н бирга В. А. Успенский сингари мусиқашуносларни ҳам таклиф этди. У шу вақтдан бошлаб «Шашмақом» куйларини тўплаш ва нотага ёзиб олиш ишларига раҳбарлик қилди. Ф. ташаббуси б-н Ота Жалол ва ота Ғиёсдан Бухоро Шашмақоми В. Успенский томонидан илк бор нотага олиниб нашр этилди [Шесть музыкальных поэм (маком), БухараМ., 1924]. Ф. «Шашмақом», «Ўзбек мусиқаси туғрисида» мақолалари ва «Ўзбек классик мусиқаси ҳам унинг тарихи» (1927) рисоласи б-н 20-а. ўзбек мусиқашунослик фанини бошлаб берди.
Ўзбекистон мустақилликка эришгач, 1991 й. 25 сент.да Фитратга (вафотидан кейин) Алишер Навоий номидаги Ўзбекистон Республикаси давлат мукофоти беридци. Бухоро шаҳрида Ф. боғи ва уймузейи ташкил этилди. Бухорода Ф. ҳайкали урнатилган. Республикадаги бир неча мактаб, куча ва хўжаликлар Ф. номи б-н аталди.
Ас: Қиёмат, Т.,1967; Мухтасар ислом тарихи, Т., 1992; Амир Олимхоннинг ҳукмронлик даври, Т., 1992; Бедил, Т., 1996; Чин севиш, Т., 1996; Адабиёт қоидалари, Т., 1995; Аруз ҳақида, Т., 1997; Оила ёки оила бошқариш тартиблари, Т., 1998; Нажот йўли, Т., 2001; Танланган асарлар, 1—3ж.лар Т., 20002003;
Ад.: Алиев А., Абдурауф Абдураҳим ўғли Фитрат, Т., 1984; Фидойилар, Т., 1990; Қосимов Б., Маслакдошлар. Беҳбудий. Ажзий. Фитрат, Т., 1994; Ғаниев И., Фитрат, эътиқод, ижод, Т., 1994; Ғаниев И., Фитратшунослик, Бухоро, 1994; Болтабоев Ҳ., Абдурауф Фитрат, Т., 1996; Болтабоев Ҳ., Фитратнинг илмий мероси, Т., 1996; Қурбонова М., Фитрат — тилшунос, Т., 1996; Эргашева М., Абдурауф Фитрат — буюк ҳуқуқшунос, Т., 2001; Косим о в Б., Миллий уйғониш, Т., 2002.
Наим Каримов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.