Fixte Iogann Gotlib
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 174–175-b. — ziyouz.com
Fixte Iogann Gotlib FIXTE (Fichte) Iogann Gotlib (1762.19.5, Rammenau 1814.29.1, Berlin) — nemis faylasufi, jamoat arbobi. Yena va Leypsig un-tlarida öqigan. Yena (179499), Berlin (1810 y.dan) un-tlarining prof. 1798 y.da F. özini asossiz ravişda ğoyaviy özboşimçalikda ayblanganl i klariga norozilik sifati un-tni tark etdi. 1810 y.da u Berlinda yangi taşkil etilgan Oliy maktabning birinçi rektori etib saylandi. «Nemis millatiga qaratilgan nutqlar»i (1808) da nemis xalqini axloqiy jihatdan uyğotişga va birlaşişga da'vat etgan. Kantning «narsa özida»sini inkor qilgan. F. öz falsafiy ta'limotini tanqidiylik deb atagan. F. ta'limotiça, «tanqidiy falsafa»ning ibtidosi tafakkur qiluvçi «Men»dir. Undan sezgi va tafakkurning butun mazmunini aniqlaş mumkin. F. «Men»ga hamma narsani yaratuvçi qudratli ijodiy kuç sifatida qaradi. «Men» uçun ikki tomonlama — amaliy va nazariy faoliyat xos. F. fikriça, sof «Men» ğayrihissiy, abadiy; empirik «Men» esa hissiy, vaqtinça. Oddiy individning empirik «Men»iga sof «Men»ni qaramaqarşi qöyadi. Uning fikriça, sof «Men» alohida kişining ongi emas, balki hamma kişilar ongining asosini, mohiyatini taşkil etuvçi sof reallikdir; uning mohiyati faoliyatida, özözini barqaror etişda. F. ta'limotiça, insoniyat parokandalik va buzuklik davrlaridan ötib, dastlabki begunoxlik holatidan aql hukmronligiga köçadi. F.ning xizmati şundaki, u insonning aqlli «Men» ini, uning faol bunyodkorlik qobiliyatini yuqori kötardi. Asosiy asarlari: «Umumiy fan ta'limining asoslari» (1794), «Axloqiylik haqidagi ta'limot tizimi» (1794), «Tilga qobiliyat va tilning kelib çiqişi töğrisida» (1795) va b.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФИХТЕ (Fichte) Иоганн Готлиб (1762.19.5, Рамменау 1814.29.1, Берлин) — немис файласуфи, жамоат арбоби. Йена ва Лейпциг ун-тларида ўқиган. Йена (179499), Берлин (1810 й.дан) ун-тларининг проф. 1798 й.да Ф. ўзини асоссиз равишда ғоявий ўзбошимчаликда айбланганл и кларига норозилик сифати ун-тни тарк этди. 1810 й.да у Берлинда янги ташкил этилган Олий мактабнинг биринчи ректори этиб сайланди. «Немис миллатига қаратилган нутқлар»и (1808) да немис халқини ахлоқий жиҳатдан уйғотишга ва бирлашишга даъват этган. Кантнинг «нарса ўзида»сини инкор қилган. Ф. ўз фалсафий таълимотини танқидийлик деб атаган. Ф. таълимотича, «танқидий фалсафа»нинг ибтидоси тафаккур қилувчи «Мен»дир. Ундан сезги ва тафаккурнинг бутун мазмунини аниқлаш мумкин. Ф. «Мен»га ҳамма нарсани яратувчи қудратли ижодий куч сифатида қаради. «Мен» учун икки томонлама — амалий ва назарий фаолият хос. Ф. фикрича, соф «Мен» ғайриҳиссий, абадий; эмпирик «Мен» эса ҳиссий, вақтинча. Оддий индивиднинг эмпирик «Мен»ига соф «Мен»ни қарамақарши қўяди. Унинг фикрича, соф «Мен» алоҳида кишининг онги эмас, балки ҳамма кишилар онгининг асосини, моҳиятини ташкил этувчи соф реалликдир; унинг моҳияти фаолиятида, ўзўзини барқарор этишда. Ф. таълимотича, инсоният парокандалик ва бузуклик даврларидан ўтиб, дастлабки бегунохлик ҳолатидан ақл ҳукмронлигига кўчади. Ф.нинг хизмати шундаки, у инсоннинг ақлли «Мен» ини, унинг фаол бунёдкорлик қобилиятини юқори кўтарди. Асосий асарлари: «Умумий фан таълимининг асослари» (1794), «Ахлоқийлик ҳақидаги таълимот тизими» (1794), «Тилга қобилият ва тилнинг келиб чиқиши тўғрисида» (1795) ва б.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.