Fizik kimyo

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 118–119-b. — ziyouz.com

Fizik kimyo — kimyoviy hodisalarni tuşuntiriş va ularning qonunlarini fizikaning umumiy prinsiplari asosida aniqlab beriş b-n şuğullanadigan fan sohasi. Kimyoviy termodinamika, kimyoviy kinetika, kataliz, sirt hodisalari, eritmalar, kvant kimyosi haqidagi ta'limotlar, molekulalar, ionlar, radikallarning tuzilişi va xossalari töğrisidagi ta'limotlar F.k.ning asosiy bölimlari hisoblanadi. F.k. deyarli mustaqil bölim sifatvda elektrokimyo, fotokimyo, kristallokimyo, radiatsion kimyo, fizik kimyoviy analiz kabi bölimlarni ham öz içiga oladi.

1840 y.da G.I.Gess F.k.ning asosiy krnunlaridan biri — kimyoviy özgarişlarda issiklik yiğindisining doimiyligini kaşf kildi. 19-a. örtalarida P Bertlo va daniyalik termokimyogar X.Tomsen reaksiya issiqliklari haqidagi tasavvurlari b-n F.k.ga katta hissa qöşdilar. Nemis olimi V. Ostvald 1887 y. Leypsig un-tida ilk bor F.k. kafedrasini taşkil qildi.

F.k. 19-a. oxirlarida mustakil fan sifatida ajralib çikdi. F.k.ning 19-a. ning 2yarmi va 20-a. boşlarida rivojlanişining öziga xos tomoni makroskopik, ya'ni bevosita tekşirilayotgan sistema va jarayonlarni örganişdan iborat böldi. Ideal gazlar holat tenglamasi uzilkesil aniklab berildi (B. Klapeyron, S.I.Mendeleyev). Termodinamika qrnunlari kimyoviy va fazalar muvozanatlariga tatbiq etildi (J.Gibbs, Ya.VantGoff, V.Nernst, A.Le Şatelye, N.S.Kurnakov, G.Tamman), makroskop ik kinetika asoslari (K.Guldberg, P.Vaage, N.I.Beketov, Ya.VantGoff) işlab çiqildi, reaksiyaning aktivlaniş energiyasi xakidagi tasavvur kiritildi (S. Arrenius). M.Faradey asos solgan kataliz haqidagi tasavvur yanada rivojlantirildi. Adsorbsiyaning asosiy krnunlari ta'riflab berildi (J.Gibbs). Suyultirilgan eritmalarning termodinamik nazariyasi olğa suriddi (F.Raul', Ya.VantGoff, S.P.Konovalov). Elektrolitik dissotsiatsiya nazariyasi yaratildi (S.Arrenius). Galvanik elementlar uçun elektrod potensiallari tuşunçasi kiritildi (V. Nernst). F.k.ningşutaraqqiyot bosqiçida qölga kiritilgan tadqiqot natijalari sanoatga tatbiq etildi (ammiak sintezi, tuz qazib oliş, ba'zi metallurgiya jarayonlari, haydaş, rektifikatsiya va b.).

19-a. oxiri va 20-a. boşlarida tibbiyot fanlari sohasidagi yirik kaşfiyotlar — rentgen nurlari, elektron, radioaktivlik hodisasining oçilişi, spektroskopiyaning rivojlanişi F.k.ning yangi bosqiçi uçun zamin böldi. Elektronlarning atom va molekulalarda harakatlanişi qonunlarining (kvant mexanika krnunlari) oçilişi kvant kimyosining paydo bölişiga olib keldi, bu öz navbatida, kimyoviy boğlaniş, valentlik, kimyoviy birikmalarning tuzilişini yangiça talkin qilib berişga imkoniyat tuğdirdi.

F.k. turli fizikaviy eksperimental tadqiqot usullaridan foydalanib, kimyoviy reaksiyalarning molekulyar mexanizmini mufassal tuşuntirib berdi. F.k. anorganik, organik va analitik kimyo sohasidagi tadqiqotlar uçun xam, kimyoviy texnologiyaij işlab çiqariş uçun ham nazariy asos bödsi. 20-a.ning 50— 70-y.larida F.k.ning köpgina sohalari tez rivojlandi va molekulalar, ionlar, radikallarning turli fizikkimyoviy jarayonlardagi tabiatini muftassal örganadigan yangi yönalişlar vujudga keldi. Dissotsiatsiya, ionizatsiya va fotoionizatsiya energiyasi tadqiq qilindi. Elektr razryadlaridagi reaksiyalar, quyi trali plazmadagi jarayonlar (plazmalar kimyosi), sirt hodisalarining qattiq jismlar xossalariga ta'siri (fizik kimyoviy mexanika) muvaffaqiyatli örganildi, polimerlar F.k.si gazlar elektrokimyosi va b. rivojlandi. Özbekistonda F.k.ning rivojlanişida ~Q.U.Usmonov, h.R.Rustamov, N.A.Parpiyev va b.ning xizmatlari katta.

Ad.: Etki n s P., Fiziçeskaya ximiya, per. sang.,t. 12, M., 1980; Axmerov K,., Özbekiston kimyogarlarining muvaffaqiyatlari, T., 1987; Rustamov H.R., Fizik kimyo, T., 2000.

Qudrat Axmerov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФИЗИК КИМЁ — кимёвий ҳодисаларни тушунтириш ва уларнинг қонунларини физиканинг умумий принциплари асосида аниқлаб бериш б-н шуғулланадиган фан соҳаси. Кимёвий термодинамика, кимёвий кинетика, катализ, сирт ҳодисалари, эритмалар, квант кимёси ҳақидаги таълимотлар, молекулалар, ионлар, радикалларнинг тузилиши ва хоссалари тўғрисидаги таълимотлар Ф.к.нинг асосий бўлимлари ҳисобланади. Ф.к. деярли мустақил бўлим сифатвда электрокимё, фотокимё, кристаллокимё, радиацион кимё, физик кимёвий анализ каби бўлимларни ҳам ўз ичига олади.

1840 й.да Г.И.Гесс Ф.к.нинг асосий крнунларидан бири — кимёвий ўзгаришларда иссиклик йиғиндисининг доимийлигини кашф килди. 19-а. ўрталарида П Бертло ва даниялик термокимёгар Х.Томсен реакция иссиқликлари ҳақидаги тасаввурлари б-н Ф.к.га катта ҳисса қўшдилар. Немис олими В. Оствальд 1887 й. Лейпциг ун-тида илк бор Ф.к. кафедрасини ташкил қилди.

Ф.к. 19-а. охирларида мустакил фан сифатида ажралиб чикди. Ф.к.нинг 19-а. нинг 2ярми ва 20-а. бошларида ривожланишининг ўзига хос томони макроскопик, яъни бевосита текширилаётган система ва жараёнларни ўрганишдан иборат бўлди. Идеал газлар ҳолат тенгламаси узилкесил аниклаб берилди (Б. Клапейрон, Ц.И.Менделеев). Термодинамика қрнунлари кимёвий ва фазалар мувозанатларига татбиқ этилди (Ж.Гиббс, Я.ВантГофф, В.Нернст, А.Ле Шателье, Н.С.Курнаков, Г.Тамман), макроскоп ик кинетика асослари (К.Гульдберг, П.Вааге, Н.И.Бекетов, Я.ВантГофф) ишлаб чиқилди, реакциянинг активланиш энергияси хакидаги тасаввур киритилди (С. Аррениус). М.Фарадей асос солган катализ ҳақидаги тасаввур янада ривожлантирилди. Адсорбциянинг асосий крнунлари таърифлаб берилди (Ж.Гиббс). Суюлтирилган эритмаларнинг термодинамик назарияси олға суридди (Ф.Раулъ, Я.ВантГофф, Ц.П.Коновалов). Электролитик диссоциация назарияси яратилди (С.Аррениус). Гальваник элементлар учун электрод потенциаллари тушунчаси киритилди (В. Нернст). Ф.к.нингшутараққиёт босқичида қўлга киритилган тадқиқот натижалари саноатга татбиқ этилди (аммиак синтези, туз қазиб олиш, баъзи металлургия жараёнлари, ҳайдаш, ректификация ва б.).

19-а. охири ва 20-а. бошларида тиббиёт фанлари соҳасидаги йирик кашфиётлар — рентген нурлари, электрон, радиоактивлик ҳодисасининг очилиши, спектроскопиянинг ривожланиши Ф.к.нинг янги босқичи учун замин бўлди. Электронларнинг атом ва молекулаларда ҳаракатланиши қонунларининг (квант механика крнунлари) очилиши квант кимёсининг пайдо бўлишига олиб келди, бу ўз навбатида, кимёвий боғланиш, валентлик, кимёвий бирикмаларнинг тузилишини янгича талкин қилиб беришга имконият туғдирди.

Ф.к. турли физикавий экспериментал тадқиқот усулларидан фойдаланиб, кимёвий реакцияларнинг молекуляр механизмини муфассал тушунтириб берди. Ф.к. анорганик, органик ва аналитик кимё соҳасидаги тадқиқотлар учун хам, кимёвий технологияиж ишлаб чиқариш учун ҳам назарий асос бўдци. 20-а.нинг 50— 70-й.ларида Ф.к.нинг кўпгина соҳалари тез ривожланди ва молекулалар, ионлар, радикалларнинг турли физиккимёвий жараёнлардаги табиатини муфтассал ўрганадиган янги йўналишлар вужудга келди. Диссоциация, ионизация ва фотоионизация энергияси тадқиқ қилинди. Электр разрядларидаги реакциялар, қуйи трали плазмадаги жараёнлар (плазмалар кимёси), сирт ҳодисаларининг қаттиқ жисмлар хоссаларига таъсири (физик кимёвий механика) муваффақиятли ўрганилди, полимерлар Ф.к.си газлар электрокимёси ва б. ривожланди. Ўзбекистонда Ф.к.нинг ривожланишида ~Қ.У.Усмонов, ҳ.Р.Рустамов, Н.А.Парпиев ва б.нинг хизматлари катта.

Ад.: Этки н с П., Физическая химия, пер. санг.,т. 12, М., 1980; Ахмеров К,., Ўзбекистон кимёгарларининг муваффақиятлари, Т., 1987; Рустамов Ҳ.Р., Физик кимё, Т., 2000.

Қудрат Ахмеров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.