Fonema
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 204–205-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 80%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Fonema (yun. phonema — tovuş) — til tovuş qurilişining ma'noli birliklar — morfemalarth tanib oliş va farklaş uçun xizmat qiladigan birligi; öz navbatida, morfemalarning eng kiçik tarkibiy kismi sifatida sözlarni ham özaro ajratadi va farklaydi. U faqat söz va morfemalar tarkibidagina muayyan ma'noga, ma'no farqlaş xususiyatiga ega böladi. Mac, özbek tilida k F.si yaqin til orqa, portlovçi jarangsiz undoş tovuş bölib, çuqur til orqa, sirğaluvçi, jarangli ğ, lablab, portlovçi jarangli b F.laridan farklanadi. F. qandaydir eng sodda element emas, çunki bir paytning özida mavjud böladigan belgilardan iboratdir.
F.ning belgilari farklovçi (differensial) va farqlamaydigan (integral) turlarga bölinadi. Farklovçi belgilariga köra, F.lar oppozitsiyalar (zidlanişlar) hosil qiladi. F.lar farqlanadigan pozitsiya, ya'ni uni öz artikulyatsiyasi b-n aniq talqin etiş uçun qulay şaroit kuçli pozitsiya, F. farqlanmaydigan, boşqa bir F. b-n mos tuşib qoladigan pozitsiya, şaroit kuçeiz pozitsiya deb ataladi. Kuçli pozitsiyada F. morfema va sözlarni farklaş vazifasiga (semasiologik vazifaga) ega böladi, kuçeiz pozitsiyada esa F. bunday vazifaga ega bölmaydi. Özbek tilida unlilar oldidan kelgan undoşlar köpinça kuçli pozitsiyada (maye., bola, mola, qozon, dor, gul), söz oxiridagi jarangli va jarangsiz F.lar kuçeiz pozitsiyada (tob, sud, maqsad, buğ, barg) böladi. Kuçeiz pozitsiyada F.ning variantlari yuzaga çikadi, kuçli pozitsiyada esa uning asosiy körinişi özining barça farklovçi belgilari b-n namoyon böladi. Tafovuti, farqi birgina F.ga tayangan morfema va sözlar juftida F. ayniqsa aniq bilinadi (qöl—söl, çol— çal—çöl). F.ning mavjudligi yoki yöqligi ham morfema va sözlarni farqlaşi mumkin (darmon— armon, uni—unni).
F.ning farqlovçi belgilari juda xilma-xil, lekin har bir tilda ularning töplami çeklangan böladi. Mac, rus tilida undoşlarning qattiklik— yumşoklik belgisi farklovçi belgi hisoblansa, özbek va fransuz tillarida bu belgi deyarli ahamiyatsiz, ya'ni farklovçi belgi emas. Muayyan bir F.ni röyobga çiqaruvçi barça tovuşlar uning allofonlari (yun. allos — boşqa va ...fon) deyiladi. Ular F.ning variantlari ölaroq uning asosiy körinişiga öxşamasligi mumkin.
Hoz. termin ma'nosidagi «F.» tuşunçasi, şuningdek, fonologiya nazariyasi birinçi marta 19-a.ning 70—80- y.larida ruspolya k til şu nosi Boduen de Kurtene tomonidan işlab çiqilgan. F.fonologiya va morfonologiyaiing örganiş obyektidir.
Ad.:Trubetskoy N. S ., Osnovi fonologii, M., 1960; Hozirgi özbek adabiy tili, lqism, T., 1980; Reformatskiy A.A., Vvedeniye v yazikovedeniye, M., 1998.
Abduvahob Madvaliyev, Ibodulla Mirzayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФОНЕМА (юн. phonema — товуш) — тил товуш қурилишининг маъноли бирликлар — морфемалартҳ таниб олиш ва фарклаш учун хизмат қиладиган бирлиги; ўз навбатида, морфемаларнинг энг кичик таркибий кисми сифатида сўзларни ҳам ўзаро ажратади ва фарклайди. У фақат сўз ва морфемалар таркибидагина муайян маънога, маъно фарқлаш хусусиятига эга бўлади. Mac, ўзбек тилида к Ф.си яқин тил орқа, портловчи жарангсиз ундош товуш бўлиб, чуқур тил орқа, сирғалувчи, жарангли ғ, лаблаб, портловчи жарангли б Ф.ларидан фаркланади. Ф. қандайдир энг содда элемент эмас, чунки бир пайтнинг ўзида мавжуд бўладиган белгилардан иборатдир.
Ф.нинг белгилари фаркловчи (дифференциал) ва фарқламайдиган (интеграл) турларга бўлинади. Фаркловчи белгиларига кўра, Ф.лар оппозициялар (зидланишлар) ҳосил қилади. Ф.лар фарқланадиган позиция, яъни уни ўз артикуляцияси б-н аниқ талқин этиш учун қулай шароит кучли позиция, Ф. фарқланмайдиган, бошқа бир Ф. б-н мос тушиб қоладиган позиция, шароит кучеиз позиция деб аталади. Кучли позицияда Ф. морфема ва сўзларни фарклаш вазифасига (семасиологик вазифага) эга бўлади, кучеиз позицияда эса Ф. бундай вазифага эга бўлмайди. Ўзбек тилида унлилар олдидан келган ундошлар кўпинча кучли позицияда (мае., бола, мола, қозон, дор, гул), сўз охиридаги жарангли ва жарангсиз Ф.лар кучеиз позицияда (тоб, суд, мақсад, буғ, барг) бўлади. Кучеиз позицияда Ф.нинг вариантлари юзага чикади, кучли позицияда эса унинг асосий кўриниши ўзининг барча фаркловчи белгилари б-н намоён бўлади. Тафовути, фарқи биргина Ф.га таянган морфема ва сўзлар жуфтида Ф. айниқса аниқ билинади (қўл—сўл, чол— чал—чўл). Ф.нинг мавжудлиги ёки йўқлиги ҳам морфема ва сўзларни фарқлаши мумкин (дармон— армон, уни—унни).
Ф.нинг фарқловчи белгилари жуда хилма-хил, лекин ҳар бир тилда уларнинг тўплами чекланган бўлади. Mac, рус тилида ундошларнинг қаттиклик— юмшоклик белгиси фаркловчи белги ҳисобланса, ўзбек ва француз тилларида бу белги деярли аҳамиятсиз, яъни фаркловчи белги эмас. Муайян бир Ф.ни рўёбга чиқарувчи барча товушлар унинг аллофонлари (юн. allos — бошқа ва ...фон) дейилади. Улар Ф.нинг вариантлари ўлароқ унинг асосий кўринишига ўхшамаслиги мумкин.
Ҳоз. термин маъносидаги «Ф.» тушунчаси, шунингдек, фонология назарияси биринчи марта 19-а.нинг 70—80- й.ларида русполя к тил шу носи Бодуэн де Куртенэ томонидан ишлаб чиқилган. Ф.фонология ва морфонологияиинг ўрганиш объектидир.
Ад.:Трубецкой Н. С ., Основы фонологии, М., 1960; Ҳозирги ўзбек адабий тили, lқисм, Т., 1980; Реформатский А.А., Введение в языковедение, М., 1998.
Абдуваҳоб Мадвалиев, Ибодулла Мирзаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.