Fonetik özgarişlar

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 205–206-b. — ziyouz.com

Fonetik özgarişlar FONETIK ÖZGARIŞLAR, tovuş özgarişlari, fonetik jarayonlar — nutq jarayonida sözning fonetik tuzilişida, tarkibida sodir böladigan özgarişlar. Nutk jarayonida, talaffuzda tovuşlar boşqaça aytilişi, tuşib kolişi, ba'zan esa tovuş orttirilişi, bir tovuşning ikkinçisi tomonidan moslaştirilişi mumkin. Bunday F.ö. tovuşlarning kombinatorpozitsion (lot. combinare — qöşmoq, birlaştirmok va positio — holat, joylaşiş) özgarişlari deyiladi. Kombinator özgarişlar yonmayon tovuşlarning özaro ta'sirlaşuvi natijasida yuzaga keladi va ularga quyidagilar kiradi: akkomodatsiya (lot. accomodatio— moslaşiş) — yonmayon turuvçi 2 tovuş (unli va undoş tovuş) artikulyatsiyasining qisman moslaşişi, muvofiq kelişi. Mas, til oldi unlilari (a, e, i) til orqa undoşlari (q, g, x)ning talaffuz etilişiga muvofiklaşib, orqaga siljiydi; assimilyatsiya (k,.), dissimilyatsiya (q.), metateza (q.), d i ere za (yun. diairesis — ajraliş, böliniş) — muayyan talaffuz şaroiti tufayli söz tarkibidagi tovuşning tuşib qolişi: pastqam>pasqam kabi.

Söz özagidagi yoki unga qöşilgan qöşimçalar tarkibidagi ayrim tovuşlarning ma'lum fonetik qurşov yoki pozitsiya ta'sirida talaffuz etilmasligi natijasida sodir böladigan F.ö.ga quyidagilar kiradi: prokop a (yun. rgokore) — söz boşida unli yoki undoş tovuşning tuşib kolişi: yiroq>iroq, yilon> ilon kabi; sinkopa (yun. synkope — qisqartiriş) — söz örtasidagi tovuşning tuşib kolişi: öğil > öğlim kabi; apokopa (yun. arokore — tugallanmani qisqartiriş) — söz oxiridagi unli yoki undoşning yoxud qöşma sözdagi 2qismning tuşib kolişi: baland > balan, döst > dös; kilogramm > kilo, metropoliten > metro kabi.

Tovuş yoki tarkibiiy qismning tuşib krlişiga olib keladigan sabablar qatoriga fonatsion energiyani tejaş, ixçamlikka erişiş kabi omillar ham kiradi. Bunda quyidagi F.ö. kuzatiladi: eliziya (lot. elisio — siqiş, siqib çiqariş) — unli b-n tugovçi va unli b-n boşlanuvçi 2 sözning qöşilişi natijasida unli tovuşdan birining tuşib qolişi. Mac, yoza oladi > yozoladi, ayta oladi > aytoladi; sandhi (sanskritça sandhi — aloqa, boğlaniş) — analitik şakllarning ixçamlaşuvi natijasida sodir böladigan F.ö.: işlar edi > işlardi; aferezis (yun. aphaeresis) — oldingi sözning oxirgi tovuşi ta'sirida keyingi söz boşidagi tovuşning tuşişi: ne uçun > neçun kabi; gaplologiya, mas, tragikokomediya > tragikomediya; sinerezis (yun. syneresis) — söz örtasida bir joyda kelgan ikki unlining biri kuçeizlanib, nutkda tuşib qolişi: saodat > so: dat, maorif > mo: rif kabi va b.

Özbek tiliga çet tillardan kirib kelgan özlaşma sözlarni turkiy sözlarning an'anaviy fonetik tarkibiga moslaştirilişida ham bir qator F. ö. sodir böladi. Bular: proteza (q.), epenteza [yun. epenthesis — (tovuş) orttiriş, qöşiş] — söz tarkibida aslida bölmagan tovuş, harf, böğinning paydo bölişi; fikr > fikir, hukm — hukum; brigadir > birgadir, traktor > tiraktir; epiteza (yun. epithesis) — söz oxirida muayyan fonetik yoki morfologik ta'sir ostida şu sözda aslida bölmagan tovuşning ortişi: tank > tanka, kiosk > kioska kabi.

Reduksiya (q.) ham nutqda muayyan fonemaning kuçeiz talaffuz etilişi yoki tuşib qolişi b-n boğliq F.ö. dan biridir.

Ad.: Hozirgi özbek adabiy tili, 1qism, T., 1980; Reformatskiy A.A., Vvedeniye v yazikovedeniye, M., 1998; Jamolxonov H.A., Hozirgi özbek adabiy tili, 1qism, T., 2004.

Nemat Mahkamov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФОНЕТИК ЎЗГАРИШЛАР, товуш ўзгаришлари, фонетик жараёнлар — нутқ жараёнида сўзнинг фонетик тузилишида, таркибида содир бўладиган ўзгаришлар. Нутк жараёнида, талаффузда товушлар бошқача айтилиши, тушиб колиши, баъзан эса товуш орттирилиши, бир товушнинг иккинчиси томонидан мослаштирилиши мумкин. Бундай Ф.ў. товушларнинг комбинаторпозицион (лот. combinare — қўшмоқ, бирлаштирмок ва positio — ҳолат, жойлашиш) ўзгаришлари дейилади. Комбинатор ўзгаришлар ёнмаён товушларнинг ўзаро таъсирлашуви натижасида юзага келади ва уларга қуйидагилар киради: аккомодация (лот. accomodatio— мослашиш) — ёнмаён турувчи 2 товуш (унли ва ундош товуш) артикуляциясининг қисман мослашиши, мувофиқ келиши. Мас, тил олди унлилари (а, э, и) тил орқа ундошлари (қ, г, х)нинг талаффуз этилишига мувофиклашиб, орқага силжийди; ассимиляция (к,.), диссимиляция (қ.), метатеза (қ.), д и эре за (юн. diairesis — ажралиш, бўлиниш) — муайян талаффуз шароити туфайли сўз таркибидаги товушнинг тушиб қолиши: пастқам>пасқам каби.

Сўз ўзагидаги ёки унга қўшилган қўшимчалар таркибидаги айрим товушларнинг маълум фонетик қуршов ёки позиция таъсирида талаффуз этилмаслиги натижасида содир бўладиган Ф.ў.га қуйидагилар киради: прокоп а (юн. ргокоре) — сўз бошида унли ёки ундош товушнинг тушиб колиши: йироқ>ироқ, йилон> илон каби; синкопа (юн. synkope — қисқартириш) — сўз ўртасидаги товушнинг тушиб колиши: ўғил > ўғлим каби; апокопа (юн. арокоре — тугалланмани қисқартириш) — сўз охиридаги унли ёки ундошнинг ёхуд қўшма сўздаги 2қисмнинг тушиб колиши: баланд > балан, дўст > дўс; килограмм > кило, метрополитен > метро каби.

Товуш ёки таркибиий қисмнинг тушиб крлишига олиб келадиган сабаблар қаторига фонацион энергияни тежаш, ихчамликка эришиш каби омиллар ҳам киради. Бунда қуйидаги Ф.ў. кузатилади: элизия (лот. elisio — сиқиш, сиқиб чиқариш) — унли б-н туговчи ва унли б-н бошланувчи 2 сўзнинг қўшилиши натижасида унли товушдан бирининг тушиб қолиши. Mac, ёза олади > ёзолади, айта олади > айтолади; сандҳи (санскритча sandhi — алоқа, боғланиш) — аналитик шаклларнинг ихчамлашуви натижасида содир бўладиган Ф.ў.: ишлар эди > ишларди; аферезис (юн. aphaeresis) — олдинги сўзнинг охирги товуши таъсирида кейинги сўз бошидаги товушнинг тушиши: не учун > нечун каби; гаплология, мас, трагикокомедия > трагикомедия; синерезис (юн. syneresis) — сўз ўртасида бир жойда келган икки унлининг бири кучеизланиб, нуткда тушиб қолиши: саодат > со: дат, маориф > мо: риф каби ва б.

Ўзбек тилига чет тиллардан кириб келган ўзлашма сўзларни туркий сўзларнинг анъанавий фонетик таркибига мослаштирилишида ҳам бир қатор Ф. ў. содир бўлади. Булар: протеза (қ.), эпентеза [юн. epenthesis — (товуш) орттириш, қўшиш] — сўз таркибида аслида бўлмаган товуш, ҳарф, бўғиннинг пайдо бўлиши; фикр > фикир, ҳукм — ҳукум; бригадир > биргадир, трактор > тирактир; эпитеза (юн. epithesis) — сўз охирида муайян фонетик ёки морфологик таъсир остида шу сўзда аслида бўлмаган товушнинг ортиши: танк > танка, киоск > киоска каби.

Редукция (қ.) ҳам нутқда муайян фонеманинг кучеиз талаффуз этилиши ёки тушиб қолиши б-н боғлиқ Ф.ў. дан биридир.

Ад.: Ҳозирги ўзбек адабий тили, 1қисм, Т., 1980; Реформатский А.А., Введение в языковедение, М., 1998; Жамолхонов Ҳ.А., Ҳозирги ўзбек адабий тили, 1қисм, Т., 2004.

Неьмат Маҳкамов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.