Fonetika

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 206–207-b. — ziyouz.com

Fonetika (yun. phonetikos — tovuşga, tovuş çiqarişga oid; tovuşli, ovozli) — 1) tilşunoslikning nutq tovuşlarining hosil böliş usullarini va akustik xususiyatlarini; böğin, nutqning pauza b-n ajraluvçi qismlarini örganuvçi bölimi. Şu b-n birga, ayrim tilşunoslar F. doirasiga tovuş birliklarining yozuvdagi ifodalari (grafika) va ma'noli birliklarning yoziliş qoidalari (imlo)ni ham qöşib, uning örganiş obyektini yanada kengaytiradilar (rus olimi L. V. Şçerba). Özbek tilşunosligida F. doirasida, asosan, nutq tovuşlari [ularning artikulyatsion, akustik, perseptiv (psixofonetik) va funksional tomonlari| va ohang (böğin, sintagma, urğu va b.) örganiladi.

Nutqning tovuş tomoni segment (lot. segmentum — qirqim, parça, bölak) va ustsegment (supersegment) birliklarga bölinadi. Segment birliklar ketmaket joylaşadi (bir vaqtning özida 2 ta tovuşni talaffuz qilib bölmaydi). Şuning uçun ularni silsilali yoki ketmaket birliklar deyiş mumkin. U stsegment birliklarga urğu va ohang (intonatsiya) kiradi. Bu birliklar segment birliklar ustiga qöyiladi va ularga turliça tus beradi.

Har qanday nutq tovuşi, avvalo, nutq a'zolarining harakati tufayli talaffuz etiladi, ya'ni fiziologik xususiyatga ega. Ikkinçidan, u havoning ma'lum elastik jiyemni tebratişidan hosil böladi; demak, uning akustik (fizik) jihati bor. Uçinçidan, muayyan söz va morfemaning ma'no tomoni b-n tovuş qobiği birgalikda inson ongida şakllanadi, zero inson ma'lum tovuşlar majmuini eşitiş b-n qabul qilar ekan, uşbu majmu zaminidagi ma'noni idrok etadi, bu perseptiv (psixofonetik) xususiyat sanaladi. Va nihoyat, eng muhimi, nutq ma'lum vazifani bajaradi, binobarin, funksional qimmatga ega. Nutq tovuşlari yuqoridagi xususiyatlariga köra turli nuqtai nazardan örganilişi mumkin. F. tilning tovuş tizimini qaysi jihatdan örganişi (maqsadi) nuqtai nazaridan quyidagi turlarga bölinadi: umumiy F.; tarixiy (diaxron) F.; tasviriy (sinxron) F.; qiyosiy F.; eksperimental F. Yuqoridagilar b-n birga xususiy F. ham ajratiladiki, unda barça fonetik xususiyatlar aniq bir til misolida örganiladi.

Umumiy F. barça tillar uçun umumiy bölgan fonetik xususiyatlarni (nutq tovuşlarining hosil bölişi, ularning universal tasnifi, tovuşlarning birikiş qonuniyatlari, yondoş tovuşlardan birining ikkinçisiga ta'siri va b.ni) örganadi. Umumiy F. xususiy F. materiallariga asoslanadi. Tarixiy F. tilning fonetik tizimini tarixiy taraqqiyotida, rivojlaniş jarayonida örganadi. Tasviriy F. esa muayyan til fonetik tizimining hoz. holatini örganadi. Qiyosiy F. ikki til fonetikasini, qarindoş tillar tovuş tizimini bir-biriga qiyoslabörganadi. Eksperimental F. nutqtovuşlarini, fonetik hodisalarni ma'lum texnik vositalar yordamida örganadi.

Nutq tovuşlarining hosil böliş mexanizmini örganiş 17-a.da boşlangan bölib, bu hol karsoqovlarni öqitiş ehtiyojidan kelib çiqqan (ispaniyalik X. P. Bonet, angliyalik J. Uilkins, niderlandiyalik I. Amman asarlari). Tilningtovuş tomonini har jihatdan lintvistik nuqtai nazardan örganiş birinçi marta nemis olimi E. Ziversning «Tovuş fiziologiyasi asoslari» (1876, 2naşri «Fonetika asoslari» deb nomlanadi, 1881) asarida kuzatiladi. Rossiyada umumiy F.ning rivojiga I. A. Boduen de Kurtene va uning şogirdlari V.A. Bogoroditskiy va L. V. Şçerbalar öz asarlari b-n muhim hissa qöşdilar.

F. tilning boşqa sohalari b-n boğliq, çunki tovuş, urğu va ohangsiz böğin, söz, söz birikmasi va ran bölmaydi. Şu tufayli F. leksika, morfologiya, sintaksis va stilistika b-n boğliq til bosqiçi deb qaraladi. Özbek tili F.si ham çuqur örganilmoqda. Özbek tilining tasviriy F.sini tadqiq qilişda V. V. Reşetov, Ş. Şoabdurahmonov, F. Abdullayev, A. Ğulomovlar; özbek tili F.sini 60-y.lar oxiridan eksperimental örganişda A. Mahmudov va S. Otamirzayevalar; özbek tilining tarixiy F.sini örganişda F. Abdullayev, Ğ. Abdurahmonov, A. Rustamov, Q. Mahmudov, H. Ne'matov, E. Umarovlarning xizmatlari katta.

F. fonologiya b-n uzviy boğliq. 2) ma'lum tilga xos tovuşlarning akustik va artikulyatsion (fiziologik) xususiyatlari, muayyan tilning fonetik tuzilişi. Mas, özbek tili fonetikasi.

Ad.: Matuseviç M. I., Vvedeniye v obşuyu fonetiku, M., 1959; Reşetov V. V., Uzbekskiy yazik, ç. 1. Vvedeniye. Fonetika, T., 1959; Xozirgi özbek adabiy tili, 1j., T., 1966;Baskakov N. A., Sodiqov A. S, Abduazizov A. A., Umumiy tilşunoslik, T., 1979; Hozirgi özbek adabiy tili, 1qism, T., 1980; Sravnitelnoistoriçeskaya grammatika tyurkskix yazikov. Fonetika, M., 1984; Ne'matov H., Özbek tilining tarixiy fonetikasi, T., 1994; Reformatskiy A.A., Vvedeniye v yazikovedeniye, M., 1998.

Abduhamid Nurmonov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФОНЕТИКА (юн. phonetikos — товушга, товуш чиқаришга оид; товушли, овозли) — 1) тилшуносликнинг нутқ товушларининг ҳосил бўлиш усулларини ва акустик хусусиятларини; бўғин, нутқнинг пауза б-н ажралувчи қисмларини ўрганувчи бўлими. Шу б-н бирга, айрим тилшунослар Ф. доирасига товуш бирликларининг ёзувдаги ифодалари (графика) ва маъноли бирликларнинг ёзилиш қоидалари (имло)ни ҳам қўшиб, унинг ўрганиш объектини янада кенгайтирадилар (рус олими Л. В. Шчерба). Ўзбек тилшунослигида Ф. доирасида, асосан, нутқ товушлари [уларнинг артикуляцион, акустик, перцептив (психофонетик) ва функционал томонлари| ва оҳанг (бўғин, синтагма, урғу ва б.) ўрганилади.

Нутқнинг товуш томони сегмент (лот. segmentum — қирқим, парча, бўлак) ва устсегмент (суперсегмент) бирликларга бўлинади. Сегмент бирликлар кетмакет жойлашади (бир вақтнинг ўзида 2 та товушни талаффуз қилиб бўлмайди). Шунинг учун уларни силсилали ёки кетмакет бирликлар дейиш мумкин. У стсегмент бирликларга урғу ва оҳанг (интонация) киради. Бу бирликлар сегмент бирликлар устига қўйилади ва уларга турлича тус беради.

Ҳар қандай нутқ товуши, аввало, нутқ аъзоларининг ҳаракати туфайли талаффуз этилади, яъни физиологик хусусиятга эга. Иккинчидан, у ҳавонинг маълум эластик жиемни тебратишидан ҳосил бўлади; демак, унинг акустик (физик) жиҳати бор. Учинчидан, муайян сўз ва морфеманинг маъно томони б-н товуш қобиғи биргаликда инсон онгида шаклланади, зеро инсон маълум товушлар мажмуини эшитиш б-н қабул қилар экан, ушбу мажму заминидаги маънони идрок этади, бу перцептив (психофонетик) хусусият саналади. Ва ниҳоят, энг муҳими, нутқ маълум вазифани бажаради, бинобарин, функционал қимматга эга. Нутқ товушлари юқоридаги хусусиятларига кўра турли нуқтаи назардан ўрганилиши мумкин. Ф. тилнинг товуш тизимини қайси жиҳатдан ўрганиши (мақсади) нуқтаи назаридан қуйидаги турларга бўлинади: умумий Ф.; тарихий (диахрон) Ф.; тасвирий (синхрон) Ф.; қиёсий Ф.; экспериментал Ф. Юқоридагилар б-н бирга хусусий Ф. ҳам ажратиладики, унда барча фонетик хусусиятлар аниқ бир тил мисолида ўрганилади.

Умумий Ф. барча тиллар учун умумий бўлган фонетик хусусиятларни (нутқ товушларининг ҳосил бўлиши, уларнинг универсал таснифи, товушларнинг бирикиш қонуниятлари, ёндош товушлардан бирининг иккинчисига таъсири ва б.ни) ўрганади. Умумий Ф. хусусий Ф. материалларига асосланади. Тарихий Ф. тилнинг фонетик тизимини тарихий тараққиётида, ривожланиш жараёнида ўрганади. Тасвирий Ф. эса муайян тил фонетик тизимининг ҳоз. ҳолатини ўрганади. Қиёсий Ф. икки тил фонетикасини, қариндош тиллар товуш тизимини бир-бирига қиёслабўрганади. Экспериментал Ф. нутқтовушларини, фонетик ҳодисаларни маълум техник воситалар ёрдамида ўрганади.

Нутқ товушларининг ҳосил бўлиш механизмини ўрганиш 17-а.да бошланган бўлиб, бу ҳол карсоқовларни ўқитиш эҳтиёжидан келиб чиққан (испаниялик X. П. Бонет, англиялик Ж. Уилкинс, нидерландиялик И. Амман асарлари). Тилнингтовуш томонини ҳар жиҳатдан линтвистик нуқтаи назардан ўрганиш биринчи марта немис олими Э. Зиверснинг «Товуш физиологияси асослари» (1876, 2нашри «Фонетика асослари» деб номланади, 1881) асарида кузатилади. Россияда умумий Ф.нинг ривожига И. А. Бодуэн де Куртенэ ва унинг шогирдлари В.А. Богородицкий ва Л. В. Шчербалар ўз асарлари б-н муҳим ҳисса қўшдилар.

Ф. тилнинг бошқа соҳалари б-н боғлиқ, чунки товуш, урғу ва оҳангсиз бўғин, сўз, сўз бирикмаси ва ran бўлмайди. Шу туфайли Ф. лексика, морфология, синтаксис ва стилистика б-н боғлиқ тил босқичи деб қаралади. Ўзбек тили Ф.си ҳам чуқур ўрганилмоқда. Ўзбек тилининг тасвирий Ф.сини тадқиқ қилишда В. В. Решетов, Ш. Шоабдураҳмонов, Ф. Абдуллаев, А. Ғуломовлар; ўзбек тили Ф.сини 60-й.лар охиридан экспериментал ўрганишда А. Маҳмудов ва С. Отамирзаевалар; ўзбек тилининг тарихий Ф.сини ўрганишда Ф. Абдуллаев, Ғ. Абдураҳмонов, А. Рустамов, Қ. Маҳмудов, Ҳ. Неъматов, Э. Умаровларнинг хизматлари катта.

Ф. фонология б-н узвий боғлиқ. 2) маълум тилга хос товушларнинг акустик ва артикуляцион (физиологик) хусусиятлари, муайян тилнинг фонетик тузилиши. Мас, ўзбек тили фонетикаси.

Ад.: Матусевич М. И., Введение в общую фонетику, М., 1959; Решетов В. В., Узбекский язык, ч. 1. Введение. Фонетика, Т., 1959; Хозирги ўзбек адабий тили, 1ж., Т., 1966;Баскаков Н. А., Содиқов А. С, Абдуазизов А. А., Умумий тилшунослик, Т., 1979; Ҳозирги ўзбек адабий тили, 1қисм, Т., 1980; Сравнительноисторическая грамматика тюркских языков. Фонетика, М., 1984; Неъматов Ҳ., Ўзбек тилининг тарихий фонетикаси, Т., 1994; Реформатский А.А., Введение в языковедение, М., 1998.

Абдуҳамид Нурмонов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.