Fonologiya
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 208–209-b. — ziyouz.com
Fonologiya (fono... va ...logiya) — tilşunoslikning til tovuş qurilişining strukturaviy (tuzilmaviy) va funksional (vazifaviy) krnuniyatlarini, tilning eng mayda, ma'no bildirmaydigan birliklari — böğinlar, fonemalarning tuzilişi va amalda qöllanişini örganuvçi bölimi. F.ning fonetikadan farqi şundaki, uning diqqat markazida fizik hodisa sifatidagi tovuşlarning özini emas, balki ularning nutkda yanada murakkabroq ma'noli birliklar — morfemalar, sözlarning tarkibiy qismi sifatida bajaradigan vazifasini örganiş turadi. Şu tufayli F.ni ba'zan funksional fonetika deb ham ataydilar. Rusçex tilşunosi N. S. Trubetskoyning aniqlaşiça, F. b-n fonetika örtasidagi özaro munosabat şundan iboratki, har qanday fonologik tavsifning ibtidosi ma'no farqlovçi tovuşiy ziddiyatlarni aniklaşdir; fonetik tavsif esa boşlanğiç nuqta va moddiy asos sifatida qabul qilinadi.
F.ning asosiy birligi — fonema, asosiy tadqiqot obyekti — fonemalarning zidlanişlari (oppozitsiyalari) bölib, bu oppozitsiyalar bir butun holda tilning fonologik tizimini hosil kiladi. Muayyan örinda bir fonemaning ikkinçisiga qaramaqarşi qöyilişini namoyon etuvçi sözlar (burborbir kabi) kvaziomonimlar (soxta omonimlar) deyiladi. Odatda, tiddagi fonemalar soni kvaziomonimlar yordamida aniklanadi va bunda biryöla bir fonemani ikkinçisiga qaramaqarşi qöyiş orqali ularning farqlaniş elementlari tasnif etiladi. Mas, tolsol sözlaridagi ikki fonema — t va s portlovçisirğaluvçi farqlaniş elementlariga ega. Ularning har ikkisi ham til oldi, jarangsiz, şovqinli undoşlardir va bu belgilari farqlanmovçi elementlar deyiladi. Demak, fonema tilda öz vazifasini fonologik jihatdan farkdanuvçi va farqlanmovçi elementlar orqali bajaradi.
F. zamonaviy ma'nodagi mustaqil tilşunoslik fani sifatida 20-a.ning 20—30-y.larida şakllandi; uning yaratuvçilari N. S. Trubetskoy, rusşveysar olimi S.O.Karsevskiy, rusamerika tilşunosi R.S. Yakobsonlar bölib, ular 1928 y. Gaagada bölib ötgan Tilşunoslarning 1xalqaro kongressida F.ning asosiy ğoyalarini bayon etganlar. N. S. Trubetskoyning «Fonologiya asoslari» (1939) kitobi F. taraqqiyotidagi eng muhim bosqiç bölgan. F. paydo bölişining ilk asoslari 19-a. oxirlarida nemis olimi I. Vinteler va ingliz olimi G. Suit asarlarida, umumnazariy jihatlari keyinçalik F. de Sossyur tadqiqotlarida şakllangan. Ayniqsa, F.ning rivojlaniş asoslarini yaratişga ruspolyak tilşunosi I. A. Boduen de Kurtene katta hissa qöşdi: fonema ğoyasi va uning prinsiplari ilk marta uning asarlarida işlab çiqilgan. Boduen de Kurtene tadqiqotlari negizida Leningrad va Moskva fonologik maktablari şakllandi (özbek tilşunoslarining fonologik tadqiqotlari ham asosan ana şu maktablar ta'sirida yaratilgan). Hoz. kunda mazkur maktablarning fonologik nazariyalaridan taşqari Yevropa va
AQŞda yana 10 ga yaqin fonologik nazariyalar yaratilgan.
Özbek tili F.sini örganişda Ye.D. Polivanov, V. V. Reşetov, A. Nurmonov, A. Abduazizov va b.larning ilmiy işlari ayniqsa ahamiyatlidir.
F. ham fonetika kabi umumiy F., xususiy F., tarixiy (diaxronik) F. va tasviriy (sinxronik) F.ga bölinadi. Umumiy F. fonemaning mohiyati, fonemalar örtasidagi hamda fonema va tovuş örtasidagi munosabatlarni, fonemaning morfema va sözga bölgan poğonali munosabatini örganadi; tilning fonologik (fonematik) tarkibini aniklaşning metod va tamoyillarini belgilaydi. Xususiy F., umumiy F.ning metod va tamoyillariga asoslangan holda, u yoki bu tilning fonologik tizimini örganadi; öz navbatida, umumiy F.ga material beradi. Tarixiy F. ma'lum bir til fonologik tizimining tarixiy taraqqiyotini, tasviriy F. esa tarixiy taraqqiyot jarayonidagi muayyan bir davrning fonologik tizimini örganadi.
Ad.: Trubetskoy N. M., Osnovi fonologii, per. s nem., M., 1960; Zin der L . R., Obşaya fonetika, L., 1960; Polivanov Ye. D., Stati po obşemu yazikoznaniyu, M., 1968; Reformatskiy A. A., Iz istorii oteçestvennoy fonologii, M., 1970; Baskakov N. A., Sodiqov A. S, Abduazizov A. A., Umumiy tilşunoslik, T., 1979, Nurmonov A. N., Özbek tilining fonologiyasi va morfonologiyasi, T., 1990; Abduazizov A. A., Özbek tilining fonologiyasi va morfonologiyasi, T., 1992.
Abduhamid Nurmonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФОНОЛОГИЯ (фоно... ва ...логия) — тилшуносликнинг тил товуш қурилишининг структуравий (тузилмавий) ва функционал (вазифавий) крнуниятларини, тилнинг энг майда, маъно билдирмайдиган бирликлари — бўғинлар, фонемаларнинг тузилиши ва амалда қўлланишини ўрганувчи бўлими. Ф.нинг фонетикадан фарқи шундаки, унинг диққат марказида физик ҳодиса сифатидаги товушларнинг ўзини эмас, балки уларнинг нуткда янада мураккаброқ маъноли бирликлар — морфемалар, сўзларнинг таркибий қисми сифатида бажарадиган вазифасини ўрганиш туради. Шу туфайли Ф.ни баъзан функционал фонетика деб ҳам атайдилар. Русчех тилшуноси Н. С. Трубецкойнинг аниқлашича, Ф. б-н фонетика ўртасидаги ўзаро муносабат шундан иборатки, ҳар қандай фонологик тавсифнинг ибтидоси маъно фарқловчи товуший зиддиятларни аниклашдир; фонетик тавсиф эса бошланғич нуқта ва моддий асос сифатида қабул қилинади.
Ф.нинг асосий бирлиги — фонема, асосий тадқиқот объекти — фонемаларнинг зидланишлари (оппозициялари) бўлиб, бу оппозициялар бир бутун ҳолда тилнинг фонологик тизимини ҳосил килади. Муайян ўринда бир фонеманинг иккинчисига қарамақарши қўйилишини намоён этувчи сўзлар (бурборбир каби) квазиомонимлар (сохта омонимлар) дейилади. Одатда, тиддаги фонемалар сони квазиомонимлар ёрдамида аникланади ва бунда бирйўла бир фонемани иккинчисига қарамақарши қўйиш орқали уларнинг фарқланиш элементлари тасниф этилади. Мас, толсол сўзларидаги икки фонема — т ва с портловчисирғалувчи фарқланиш элементларига эга. Уларнинг ҳар иккиси ҳам тил олди, жарангсиз, шовқинли ундошлардир ва бу белгилари фарқланмовчи элементлар дейилади. Демак, фонема тилда ўз вазифасини фонологик жиҳатдан фаркданувчи ва фарқланмовчи элементлар орқали бажаради.
Ф. замонавий маънодаги мустақил тилшунослик фани сифатида 20-а.нинг 20—30-й.ларида шаклланди; унинг яратувчилари Н. С. Трубецкой, русшвейцар олими С.О.Карцевский, русамерика тилшуноси Р.С. Якобсонлар бўлиб, улар 1928 й. Гаагада бўлиб ўтган Тилшуносларнинг 1халқаро конгрессида Ф.нинг асосий ғояларини баён этганлар. Н. С. Трубецкойнинг «Фонология асослари» (1939) китоби Ф. тараққиётидаги энг муҳим босқич бўлган. Ф. пайдо бўлишининг илк асослари 19-а. охирларида немис олими И. Винтелер ва инглиз олими Г. Суит асарларида, умумназарий жиҳатлари кейинчалик Ф. де Соссюр тадқиқотларида шаклланган. Айниқса, Ф.нинг ривожланиш асосларини яратишга русполяк тилшуноси И. А. Бодуэн де Куртенэ катта ҳисса қўшди: фонема ғояси ва унинг принциплари илк марта унинг асарларида ишлаб чиқилган. Бодуэн де Куртенэ тадқиқотлари негизида Ленинград ва Москва фонологик мактаблари шаклланди (ўзбек тилшуносларининг фонологик тадқиқотлари ҳам асосан ана шу мактаблар таъсирида яратилган). Ҳоз. кунда мазкур мактабларнинг фонологик назарияларидан ташқари Европа ва
АҚШда яна 10 га яқин фонологик назариялар яратилган.
Ўзбек тили Ф.сини ўрганишда Е.Д. Поливанов, В. В. Решетов, А. Нурмонов, А. Абдуазизов ва б.ларнинг илмий ишлари айниқса аҳамиятлидир.
Ф. ҳам фонетика каби умумий Ф., хусусий Ф., тарихий (диахроник) Ф. ва тасвирий (синхроник) Ф.га бўлинади. Умумий Ф. фонеманинг моҳияти, фонемалар ўртасидаги ҳамда фонема ва товуш ўртасидаги муносабатларни, фонеманинг морфема ва сўзга бўлган поғонали муносабатини ўрганади; тилнинг фонологик (фонематик) таркибини аниклашнинг метод ва тамойилларини белгилайди. Хусусий Ф., умумий Ф.нинг метод ва тамойилларига асосланган ҳолда, у ёки бу тилнинг фонологик тизимини ўрганади; ўз навбатида, умумий Ф.га материал беради. Тарихий Ф. маълум бир тил фонологик тизимининг тарихий тараққиётини, тасвирий Ф. эса тарихий тараққиёт жараёнидаги муайян бир даврнинг фонологик тизимини ўрганади.
Ад.: Трубецкой Н. М., Основы фонологии, пер. с нем., М., 1960; Зин дер Л . Р., Общая фонетика, Л., 1960; Поливанов Е. Д., Статьи по общему языкознанию, М., 1968; Реформатский А. А., Из истории отечественной фонологии, М., 1970; Баскаков Н. А., Содиқов А. С, Абдуазизов А. А., Умумий тилшунослик, Т., 1979, Нурмонов А. Н., Ўзбек тилининг фонологияси ва морфонологияси, Т., 1990; Абдуазизов А. А., Ўзбек тилининг фонологияси ва морфонологияси, Т., 1992.
Абдуҳамид Нурмонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.