Fonon
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 209-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 80%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Fonon (yun. phone — tovuş) — kristall panjara tebranişlari maydonining kvanti. Kristall atomlarining tebranişlari özaro ta'sir natijasida tölqin şaklida tarqaladi. Har bir şunday tölqinga kvazizarra — F.ni moye qöyiş mumkin. F.ning energiyasi ye=yyu , kvaziimpulsi r — yk, bunda y — plank doimiysi, so — tölqin çastotasi, k— kvazitölqin soni. F. bozon bölib, Boze — Eynşteyn statistikasita böysunadi. Barça qattiq jismlardagi F.lar soni 1Ç|f~ t-ra T ga boğliq: T—>O da 1Çf ~ T3 va T»eD da (8D Debay trasi) If ~ T. F.lar bir-biri b-n va b. kvazizarralar (ötkazuvçanlik elektronlari, magnonlar va h.k.) va kristallning statsionar defektlari b-n ta'sirlaşadi. Kristallarning issiqlikdan kengayişi va h.k. şu ta'sir tufayli böladi. Xususan, öta ötkazuvçanlik elektron — fonon özaro ta'sir b-n tuşuntiriladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФОНОН (юн. phone — товуш) — кристалл панжара тебранишлари майдонининг кванти. Кристалл атомларининг тебранишлари ўзаро таъсир натижасида тўлқин шаклида тарқалади. Ҳар бир шундай тўлқинга квазизарра — Ф.ни мое қўйиш мумкин. Ф.нинг энергияси е=йю , квазиимпульси р — йк, бунда й — планк доимийси, со — тўлқин частотаси, к— квазитўлқин сони. Ф. бозон бўлиб, Бозе — Эйнштейн статистикасита бўйсунади. Барча қаттиқ жисмлардаги Ф.лар сони 1Ч|ф~ т-ра Т га боғлиқ: Т—>О да 1Чф ~ Т3 ва T»eD да (8D Дебай траси) Ыф ~ Т. Ф.лар бир-бири б-н ва б. квазизарралар (ўтказувчанлик электронлари, магнонлар ва ҳ.к.) ва кристаллнинг стационар дефектлари б-н таъсирлашади. Кристалларнинг иссиқликдан кенгайиши ва ҳ.к. шу таъсир туфайли бўлади. Хусусан, ўта ўтказувчанлик электрон — фонон ўзаро таъсир б-н тушунтирилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.