Foriş tumani
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 212–213-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 80%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Foriş tumani - Jizzax viloyamuaani tuman. 1935 y. 9 fev.da taşkil etilgan. 1962 y.da Nurota va Jizzax tumanlari tarkibiga qöşib yuborilgan. 1964 y.da qayta taşkil etilgan. F.t. dastlab Samarkand, 1964 y. Sirdaryo, 1974 y. Jizzax viloyatlari tarkibiga kiritilgan. Şim. va şim.şarqdan Qozoğiston, şarqdan Jizzax, Zafarobod, Arnasoy, Döstlik, Mirzaçöl tumanlari, jan.dan Ğallaorol tumani, ğarbdan Samarkand, Navoiy viloyatlarining Qöşrabot, Nurota tumanlari b-n çegaradoş. Mayd. 9,53 ming km2. Axoliyey 74,8 ming kişi (2004).
Mahalliy ma'lumotlar böyiça tuman nomiga ötgan Foriş qişloğining nomi Amir Temur Samarkand atrofida qurdirmoqçi bölgan «Parij» ş. nomidan olingan. Keyinroq mahalliy xalq şevasida bu atama Farij, Fariş, Foriş deb özgarib borgan degan, taxmin mavjud.
Tumanda 2 şaharça (Uçquloç, Yangiqişloq), 11 qişloq fuqarolari yiğini (Arnasoy, Garaşa, Gulzor, Darvoza, Omongeldi, Osmonsoy, Uxum, Foriş, Egizbuloq, ^zilkum, Qoraabdal) bor. Markazi — Yangiqişloq şaharçasi.
Tabiati. Tuman hududi viloyatning şim.ğarbiy qismida joylaşgan. Relyefi payettekislik, qir, adir va Nurota, Pistali toğlaridan iborat. Nurota tizmasi şim.şarqdan (230—250 m) jan. ğarbga (1400—2000 m) kötarila boradi. Eng baland joyi 2169 m (Zargar toğidagi Hayotboşi çöqqisi). Jan.ğarbda Nurota toğlari va Qöytoş, Baliqlitov, Pistalitoğ, Yetimtoğ tizmalari joylaşgan. Tumanda Arnasoy, Tuzkon, Baliqli, Pistali köllari va Aydar botiği bor.
Iqlimi keskin kontinental. Yozi issiq, quruq, qişi sovuq. Yillik örtaça t-ra 14,5°, yanv.ning örtaça trasi —1,5°, eng past t-ra —32°, iyulning örtaça trasi 29,5°, eng yuqori t-ra 46°. Yiliga örtaça 340— 360 mm (şim.şarqida 240—260 mm, jan.ğarbida 459—480 mm) yoğin yoğadi. Vegetatsiya davri 216—218 kun. Adirlar kumtoş, qum, mergel, lyosslardan taşkil topgan, ayrim joylar çağir toşlar b-n qoplangan. Soylik, jar, yezda qurib qoladigan soy köp. Bahorgi yoğingarçilik paytida soylarda suv tölib oqadi.
Adirlarning tuproği gipsli böz, ötloqi böz, qumoq, qumloqlar, şörxok va şörlangan tuproqlar tarqalgan. Nurota toğlaridan oqib keladigan Ustixonsoy, Osmonsoy, Bolamansoy, Uxumsoy, Hayotsoy, Oqtoşsoy, Kattasoy, Çorvoqsoy va b.lardan toğ etaklaridagi lyossli qiya tekisliklarni suğorişda foydalaniladi.
Tumanda yer osti suvlari ança yuza joylaşgan (şim.şarqida 1—2 m, jan. ğarbida 10—25 m). Erta bahorda efemer va efemeroidlar ösadi. Dağal ötlar hamda itqovun, yulğun, yantoq, şöra, şuvoq kabi ösimliklar qoraköl qöylar uçun muxim ozuqadir. Toğli qismida yovvoyi jiyda, olma, arça, handonpista, yonğoq, bodom, na'matak, zira, zirk va b. usadi. Yovvoyi hayvonlardan böri, tulki, qobon, çiyaböri, arxar, jayran, quyon; quşlardan burgut, tuvaloq, bedana, qirğovul, kaklik, ördak, kaptar; kemiruvçilardan kalamuş, yumronqoziq, dala siçqoni; tipratikan, toşbaqa, zaharli ilonlar, kaltakesaklar, suv havzalarida turli xil baliq köp. Tuman hududida Nurota davlat qöriqxonasi va Biosfera rezervati qöriqxonalari taşkil etilgan.
Aholisi, asosan, özbeklar, şuningdek, qozoq, tojik, rus va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 7,9 kişi (2004). Şahar aholisi 12,8 ming kişidan ziyod, qişloq aholisi 62 ming kişi.
Xöjaligi. Tumanda, asosan, q.x.ning çorvaçilik, dehqonçilik, boğdorçilik, tokçilik tarmoqlari rivojlangan. F.t. hududidan qörğoşin, pyx, ohaktoş, bazalt, marmarlaşgan qora ohaktoş oçiq usulda qazib olinadi. Tumandagi «Karbonat», Uçquloç koni, «Devon», «Forteks» va b. korxonalar samarali faoliyat körsatmokda. Tumanning umumiy yer fondi 474,3 ming ga.
Tumanda çorvaçilikka ixtisoslaşgan 4 ta, sabzavot va bogdorçilikka ixtisoslaşgan bitta, ğallaçilikçorvaçilikka ixtisoslaşgan 7 ta şirkat xöjaligi mavjud.
400 dan ziyod fermer xöjaligi faoliyat körsatmokda. Ekin maydonining 12,5 ming gektariga ğalla (asosan, lalmikor), 90 gektariga sabzavot, 707 gektariga poliz ekinlari ekiladi. 609 ga boglar, 1058 ga tokzorlar b-n band. F.t. şaxsiy va jamoa xöjaliklarida 22,2 mingdan ziyod qoramol, 31 ming kuy va eçki, 34,5 ming parranda, 3,6 ming yilqi boqiladi. Tuman örmon xöjaligi hisobida 80 ming ga yer mavjud. Şundan 2000 ga da saksovulzor, 130 ga da yongokzor barpo etilgan. Örmon xöjaligida sariqçoy, kiyiköt, toğrayhon, na'matak, ravoç kabi dorivor ösimliklarni yiğib dorixonalarga topşiriladi. Xöjalik yiliga 10 ming tup yonğoq, tok köçatlarini tayyorlab axrliga yetkazib beradi.
F.t.da avtomobil yöllari uz. 343 km, şundan 288 km respublika ahamiyatiga ega. T.y. uzunligi 71 km. 2003/2004 öquv yilida tumanda 70 umumiy ta'lim maktabi (18,3 ming öquvçi), 7 maktabgaça, 3 maktabdan taşqari muassasalar işladi. 2 q.x. va maişiy xizmat kasbhunar kolleji (892 talaba) bor (2004). Madaniyat saroyi, 5 madaniyat uyi, 5 klub, «Çorvador» xalq dastasi (1972 y.da taşkil etilgan) faoliyat körsatmoqda.
Markaziy kutubxona va bolalar markaziy kutubxonasi, 28 qişloq kutubxonasi (kitob fondi 281,4 ming asar) aholiga xizmat körsatadi. Stadion, sport zallari, maydonçalari va b. sport inşootlari mavjud.
10 kasalxona (qariyb 600 örin), 30 feldşerakuşerlik punkti, 19 qişloq vraçlik punkti, 7 qişloq vraçlik ambulatoriyasida 110 vraç va 426 örta tibbiy xodim işlaydi. Har 10 ming aholiga 15 vraç töğri keladi.
Baliqçi kölidan olinadigan şifobaxş balçiq b-n davolaydigan sanatoriy bor. Şifobaxş balçiq b-n respublikadagi boşqa statsionar va sanatoriylar ham ta'minlanadi.
Xonbandi töğoni yodgorligi (10-a., 1582), Qoratoş (1—2-a.lar), Abdullaxon Çorboği (16-a.) arxeologiya yodgorliklari mavjud. Yangiqişloq— Jizzax, Yangiqişloq—Foriş, Yangiqişloq— Çimqörğon va b. yönalişlarda avtobuslar qatnaydi.
1936 y.dan «Foriş tongi» gaz.si naşr qilinadi (adadi 2000).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФОРИШ ТУМАНИ - Жиззах вилояmuaani туман. 1935 й. 9 фев.да ташкил этилган. 1962 й.да Нурота ва Жиззах туманлари таркибига қўшиб юборилган. 1964 й.да қайта ташкил этилган. Ф.т. дастлаб Самарканд, 1964 й. Сирдарё, 1974 й. Жиззах вилоятлари таркибига киритилган. Шим. ва шим.шарқдан Қозоғистон, шарқдан Жиззах, Зафаробод, Арнасой, Дўстлик, Мирзачўл туманлари, жан.дан Ғаллаорол тумани, ғарбдан Самарканд, Навоий вилоятларининг Қўшработ, Нурота туманлари б-н чегарадош. Майд. 9,53 минг км2. Ахолией 74,8 минг киши (2004).
Маҳаллий маълумотлар бўйича туман номига ўтган Фориш қишлоғининг номи Амир Темур Самарканд атрофида қурдирмоқчи бўлган «Париж» ш. номидан олинган. Кейинроқ маҳаллий халқ шевасида бу атама Фариж, Фариш, Фориш деб ўзгариб борган деган, тахмин мавжуд.
Туманда 2 шаҳарча (Учқулоч, Янгиқишлоқ), 11 қишлоқ фуқаролари йиғини (Арнасой, Гараша, Гулзор, Дарвоза, Омонгелди, Осмонсой, Ухум, Фориш, Эгизбулоқ, ^зилкум, Қораабдал) бор. Маркази — Янгиқишлоқ шаҳарчаси.
Табиати. Туман ҳудуди вилоятнинг шим.ғарбий қисмида жойлашган. Рельефи паеттекислик, қир, адир ва Нурота, Пистали тоғларидан иборат. Нурота тизмаси шим.шарқдан (230—250 м) жан. ғарбга (1400—2000 м) кўтарила боради. Энг баланд жойи 2169 м (Заргар тоғидаги Ҳаётбоши чўққиси). Жан.ғарбда Нурота тоғлари ва Қўйтош, Балиқлитов, Писталитоғ, Етимтоғ тизмалари жойлашган. Туманда Арнасой, Тузкон, Балиқли, Пистали кўллари ва Айдар ботиғи бор.
Иқлими кескин континентал. Ёзи иссиқ, қуруқ, қиши совуқ. Йиллик ўртача т-ра 14,5°, янв.нинг ўртача траси —1,5°, энг паст т-ра —32°, июлнинг ўртача траси 29,5°, энг юқори т-ра 46°. Йилига ўртача 340— 360 мм (шим.шарқида 240—260 мм, жан.ғарбида 459—480 мм) ёғин ёғади. Вегетация даври 216—218 кун. Адирлар кумтош, қум, мергель, лёсслардан ташкил топган, айрим жойлар чағир тошлар б-н қопланган. Сойлик, жар, езда қуриб қоладиган сой кўп. Баҳорги ёғингарчилик пайтида сойларда сув тўлиб оқади.
Адирларнинг тупроғи гипсли бўз, ўтлоқи бўз, қумоқ, қумлоқлар, шўрхок ва шўрланган тупроқлар тарқалган. Нурота тоғларидан оқиб келадиган Устихонсой, Осмонсой, Боламансой, Ухумсой, Ҳаётсой, Оқтошсой, Каттасой, Чорвоқсой ва б.лардан тоғ этакларидаги лёссли қия текисликларни суғоришда фойдаланилади.
Туманда ер ости сувлари анча юза жойлашган (шим.шарқида 1—2 м, жан. ғарбида 10—25 м). Эрта баҳорда эфемер ва эфемероидлар ўсади. Дағал ўтлар ҳамда итқовун, юлғун, янтоқ, шўра, шувоқ каби ўсимликлар қоракўл қўйлар учун мухим озуқадир. Тоғли қисмида ёввойи жийда, олма, арча, ҳандонписта, ёнғоқ, бодом, наъматак, зира, зирк ва б. усади. Ёввойи ҳайвонлардан бўри, тулки, қобон, чиябўри, архар, жайран, қуён; қушлардан бургут, тувалоқ, бедана, қирғовул, каклик, ўрдак, каптар; кемирувчилардан каламуш, юмронқозиқ, дала сичқони; типратикан, тошбақа, заҳарли илонлар, калтакесаклар, сув ҳавзаларида турли хил балиқ кўп. Туман ҳудудида Нурота давлат қўриқхонаси ва Биосфера резервати қўриқхоналари ташкил этилган.
Аҳолиси, асосан, ўзбеклар, шунингдек, қозоқ, тожик, рус ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 7,9 киши (2004). Шаҳар аҳолиси 12,8 минг кишидан зиёд, қишлоқ аҳолиси 62 минг киши.
Хўжалиги. Туманда, асосан, қ.х.нинг чорвачилик, деҳқончилик, боғдорчилик, токчилик тармоқлари ривожланган. Ф.т. ҳудудидан қўрғошин, pyx, оҳактош, базальт, мармарлашган қора оҳактош очиқ усулда қазиб олинади. Тумандаги «Карбонат», Учқулоч кони, «Девон», «Фортекс» ва б. корхоналар самарали фаолият кўрсатмокда. Туманнинг умумий ер фонди 474,3 минг га.
Туманда чорвачиликка ихтисослашган 4 та, сабзавот ва богдорчиликка ихтисослашган битта, ғаллачиликчорвачиликка ихтисослашган 7 та ширкат хўжалиги мавжуд.
400 дан зиёд фермер хўжалиги фаолият кўрсатмокда. Экин майдонининг 12,5 минг гектарига ғалла (асосан, лалмикор), 90 гектарига сабзавот, 707 гектарига полиз экинлари экилади. 609 га боглар, 1058 га токзорлар б-н банд. Ф.т. шахсий ва жамоа хўжаликларида 22,2 мингдан зиёд қорамол, 31 минг куй ва эчки, 34,5 минг парранда, 3,6 минг йилқи боқилади. Туман ўрмон хўжалиги ҳисобида 80 минг га ер мавжуд. Шундан 2000 га да саксовулзор, 130 га да ёнгокзор барпо этилган. Ўрмон хўжалигида сариқчой, кийикўт, тоғрайҳон, наъматак, равоч каби доривор ўсимликларни йиғиб дорихоналарга топширилади. Хўжалик йилига 10 минг туп ёнғоқ, ток кўчатларини тайёрлаб ахрлига етказиб беради.
Ф.т.да автомобиль йўллари уз. 343 км, шундан 288 км республика аҳамиятига эга. Т.й. узунлиги 71 км. 2003/2004 ўқув йилида туманда 70 умумий таълим мактаби (18,3 минг ўқувчи), 7 мактабгача, 3 мактабдан ташқари муассасалар ишлади. 2 қ.х. ва маиший хизмат касбҳунар коллежи (892 талаба) бор (2004). Маданият саройи, 5 маданият уйи, 5 клуб, «Чорвадор» халқ дастаси (1972 й.да ташкил этилган) фаолият кўрсатмоқда.
Марказий кутубхона ва болалар марказий кутубхонаси, 28 қишлоқ кутубхонаси (китоб фонди 281,4 минг асар) аҳолига хизмат кўрсатади. Стадион, спорт заллари, майдончалари ва б. спорт иншоотлари мавжуд.
10 касалхона (қарийб 600 ўрин), 30 фельдшеракушерлик пункти, 19 қишлоқ врачлик пункти, 7 қишлоқ врачлик амбулаториясида 110 врач ва 426 ўрта тиббий ходим ишлайди. Ҳар 10 минг аҳолига 15 врач тўғри келади.
Балиқчи кўлидан олинадиган шифобахш балчиқ б-н даволайдиган санаторий бор. Шифобахш балчиқ б-н республикадаги бошқа стационар ва санаторийлар ҳам таъминланади.
Хонбанди тўғони ёдгорлиги (10-а., 1582), Қоратош (1—2-а.лар), Абдуллахон Чорбоғи (16-а.) археология ёдгорликлари мавжуд. Янгиқишлоқ— Жиззах, Янгиқишлоқ—Фориш, Янгиқишлоқ— Чимқўрғон ва б. йўналишларда автобуслар қатнайди.
1936 й.дан «Фориш тонги» газ.си нашр қилинади (адади 2000).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.