Formalizm
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 214-b. — ziyouz.com
Formalizm (lot. sormalis — forma, şaklga oid) — inson faoliyatining turli sohalarida şakl (forma)ni mazmunga nisbatan ustun qöyiş. Urfodat, axloq qoidalarini, hatto hayotiy vaziyat ularni ahamiyatsiz qilib qöyganda ham, sözsiz bajarişda, kişi köziga qonunni hurmat qilayotgandek bölib, aslida unga köpda rioya qilmaslikda körinadi. Jamiyatni boşqarişda byurokratizm, töraçilikda namoyon böladi.
San'at va adabiyotda F. — realizmga zid bölgan badiiy metod. San'atda F. san'at va voqelikni qaramaqarşi qöyiş, badiiy şaklni mazmundan ajratiş, şaklning alohidaligi va ustunligini ta'kidlaşdan iborat. F. 19-a.ning oxiri va 20-a.da paydo bölgan formalistik oqimlar — futurizm, ekspressionizm, syurrealizm va b.ning umumiy nomi. F. san'at mavjud hayotning in'ikosi emas, inson subyektiv olamining hayotdan mustaqil körinişidir, deb da'vo qiladi. San'atning tarbiyaviy rolini, uning milliyligini, milliy an'analarini inkor etadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФОРМАЛИЗМ (лот. sormalis — форма, шаклга оид) — инсон фаолиятининг турли соҳаларида шакл (форма)ни мазмунга нисбатан устун қўйиш. Урфодат, ахлоқ қоидаларини, ҳатто ҳаётий вазият уларни аҳамиятсиз қилиб қўйганда ҳам, сўзсиз бажаришда, киши кўзига қонунни ҳурмат қилаётгандек бўлиб, аслида унга кўпда риоя қилмасликда кўринади. Жамиятни бошқаришда бюрократизм, тўрачиликда намоён бўлади.
Санъат ва адабиётда Ф. — реализмга зид бўлган бадиий метод. Санъатда Ф. санъат ва воқеликни қарамақарши қўйиш, бадиий шаклни мазмундан ажратиш, шаклнинг алоҳидалиги ва устунлигини таъкидлашдан иборат. Ф. 19-а.нинг охири ва 20-а.да пайдо бўлган формалистик оқимлар — футуризм, экспрессионизм, сюрреализм ва б.нинг умумий номи. Ф. санъат мавжуд ҳаётнинг инъикоси эмас, инсон субъектив оламининг ҳаётдан мустақил кўринишидир, деб даъво қилади. Санъатнинг тарбиявий ролини, унинг миллийлигини, миллий анъаналарини инкор этади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.