Formatsiya
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 214–215-b. — ziyouz.com
Formatsiya (lot. formato — hosil böliş) (geologiyada) — hosil böliş şaroitlarining umumiyligi b-n özaro boğliq bölgan toğ jinslarining tabiiy va qonuniyatli uyğunligi; Yer pösti asosiy strukturaviy zonalari rivojlanişining muayyan bosqiçlarida vujudga keladi. «F.» terminini dastlab 18-a.da nemis geologi G. Fyuksel muayyan tarkibli va stratigrafik holatli çökindi jinslarni ifodalaş uçun işlatgan. Umumiy tektonik rejimning tipiga köra platforma, oraliq, geosinklinal F.lar va ularning guruxlari farq qilinadi. F. fatsiyalar va yotqiziklarning genetik tiplari majmuidir. Uning çegaralari vakt ötişi b-n özgarib turadi, turli tiplari har xil yoşdagi yotqiziqlarda takrorlanib, xususiyatini bir oz özgartiradi. F. moddiy tarkibi, tektonik belgilariga köra tasniflanadi. Uning litologik, petrografik (magmatik va metamorfik), vulkanogen, rudali va b. turlari mavjud. Magmatik F.lar ma'lum geologik şaroitlarda Yer pöstidagi biron uçastka taraqqiyotining ayrim bosqiçlarida hosil bölgan magmatik toğ jinslari töplamidan iborat. Metamorfik F. tektonik strukturalarga ega bölgan metamorfik toğ jinslarining paydo böliş umumiyligi qonuniyatlariga asosan ajratiladi. Metasomatik F. kam örganilgan. Ruda F.si (xromit, polimetalloltinkvars va b.) magmatik va metasomatik F. b-n uzviy boğliq. Bu sohani örganiş alohida yönalişni kasb etdi. Iklim şaroitlariga köra aridli, gumidli va b; litologikpetrografik asosiy belgilariga köra — karbonatli, terrigenli, galogenli, vulkanogenli va b. F. va ularning guruxlari ajratiladi. .F.ning tiplari b-n foydali qazilmalarning turlari boğliq. Şu sababli, litologiya, paleogeografiya va tektonikada hamda turli foydali qazilmalarning joylaşiş qonuniyatlarini örganiş va ularni qidirişning ilmiy asoslarini işlab çiqişda formatsion analizning ahamiyati katta.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФОРМАЦИЯ (лот. formato — ҳосил бўлиш) (геологияда) — ҳосил бўлиш шароитларининг умумийлиги б-н ўзаро боғлиқ бўлган тоғ жинсларининг табиий ва қонуниятли уйғунлиги; Ер пўсти асосий структуравий зоналари ривожланишининг муайян босқичларида вужудга келади. «Ф.» терминини дастлаб 18-а.да немис геологи Г. Фюксель муайян таркибли ва стратиграфик ҳолатли чўкинди жинсларни ифодалаш учун ишлатган. Умумий тектоник режимнинг типига кўра платформа, оралиқ, геосинклиналь Ф.лар ва уларнинг гурухлари фарқ қилинади. Ф. фациялар ва ётқизикларнинг генетик типлари мажмуидир. Унинг чегаралари вакт ўтиши б-н ўзгариб туради, турли типлари ҳар хил ёшдаги ётқизиқларда такрорланиб, хусусиятини бир оз ўзгартиради. Ф. моддий таркиби, тектоник белгиларига кўра таснифланади. Унинг литологик, петрографик (магматик ва метаморфик), вулканоген, рудали ва б. турлари мавжуд. Магматик Ф.лар маълум геологик шароитларда Ер пўстидаги бирон участка тараққиётининг айрим босқичларида ҳосил бўлган магматик тоғ жинслари тўпламидан иборат. Метаморфик Ф. тектоник структураларга эга бўлган метаморфик тоғ жинсларининг пайдо бўлиш умумийлиги қонуниятларига асосан ажратилади. Метасоматик Ф. кам ўрганилган. Руда Ф.си (хромит, полиметаллолтинкварц ва б.) магматик ва метасоматик Ф. б-н узвий боғлиқ. Бу соҳани ўрганиш алоҳида йўналишни касб этди. Иклим шароитларига кўра аридли, гумидли ва б; литологикпетрографик асосий белгиларига кўра — карбонатли, терригенли, галогенли, вулканогенли ва б. Ф. ва уларнинг гурухлари ажратилади. .Ф.нинг типлари б-н фойдали қазилмаларнинг турлари боғлиқ. Шу сабабли, литология, палеогеография ва тектоникада ҳамда турли фойдали қазилмаларнинг жойлашиш қонуниятларини ўрганиш ва уларни қидиришнинг илмий асосларини ишлаб чиқишда формацион анализнинг аҳамияти катта.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.