Forobiy
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 215–222-b. — ziyouz.com
Forobiy (taxallusi; töliq nomi Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzluğ Tarxon Forobiy) (873, Forob ş. — 950, Damaşq) — Örta Osiyoning ulug mutafakkiri va qomusiy olimi. Yunon falsafasini çuqur bilgani, unga şarxlar bitganligi va jahonga tarğib qilgani hamda zamonasining ilmlarini puxta özlaştirib, fanlar rivojiga ulkan hissa qöşgani uçun «alMuallim assoniy» («Ikkinçi muallim», Aristoteldan keyin), «Şarq Arastusi» nomlariga sazovor böldi. F. Sirdaryo sohilidagi Forob (Ötror) degan joyda turkiy qabilaga mansub harbiy xizmatçi oilasida tavallud topadi. Öşa davrda Movarounnahrda somoniylar sulolasi hukmronlik qilayotgan edi. Bölajak faylasuf boşlanğiç bilimini Ötrorda olgandan söng, öqişini Toşkent, Samarkand va Buxoroda davom ettirdi. F. ilmini yanada çuqurlaştiriş maqsadida Bağdodga yöl oladi. Olim yölyölakay Eronning yirik şaharlari Ray, Hamadon, Isfahon va b. joylarda böladi. Bağdodda Yaqin va Örta Şarq mamlakatlaridan kelgan talaba va olimlar töplangan edi. Bu yerda közga köringan olimu fuzalolar b-n tanişdi, yunon falsafiy maktabi, turli fan sohalari namoyandalari b-n uçraşib, ulardan ilm sirlarini örgandi. Mas, Abu Başar Matta ibn Yunusdan (870— 940) yunon tili va falsafasini, Yuhanna ibn Hiylondan (860—920) esa tibbiyot va mantiq ilmini örgandi. Ba'zi tarixiy manbalarda keltirilişiça, F. 70 dan ortiq tilni bilgan.
Olim 941 y.dan Damaşkda muhtojlikda kun keçira boşlaydi. Şunga qaramay ilm b-n şuğullanadi, falsafa va b. fanlar sohasida tadqiqot işlari olib boradi. U Aleppo (Halab) hokimi Hamdamid (hukmronlik yillari 943—967) iltifoti va hurmatiga erişadi. U olimlarning homiysi sifatida tanilgan edi. Hokim F.ni öz saroyiga taklif etadi, lekin, u saroyga bormasdan, erkin hayot keçirişni ma'qul köradi. Şunga qaramasdan, allomaning Halabdagi hayoti sermahsul böldi, bu yerda özining köplab asarlarini yozdi. F. 949— 950 yillarda Misrda, söngra Damaşqda yaşaydi va şu yerda umrining oxirgi kunlarini ötkazadi. U Damaşqsagi «Bob assağir» qabristoniga dafn etilgan.
Mavjud ma'lumotlarga qaraganda, F. 160 dan ortiq asar yozgan. Lekin ularning aksariyati bizgaça yetib kelmagan. Şunga qaramay, mavjud risolalarining öziyoq uning bugok olim ekanligidan dalolat beradi.
F.ning asosiy asarlari: «Falsafani örganişdan oldin nimani biliş kerakligi töğrisida», «Falsafiy savollar va ularga javoblar», «Ensiklopediyadan mantiq bölimining bir qismi», «Taliqot» (şarhlar), «Inson a'zolari haqida risola», «Böşliq haqida maqola», «Donolik asoslari», «Falsafaning ma'nosi va kelib çiqişi», «Hayvon a'zolari, funksiyasi va potensiyasi», «Mantiq töğrisidagi risolaga muqaddima», «Mantiq ilmiga kiriş», «Ilmlarning kelib çiqişi haqida», «Musiqa haqida katta kitob», «Baxtsaodatga erişuv haqida», «Masalalar mohiyati», «Buyuk kişilarning naqllari», «Ihso alulum», «Hikmat ma'nolari», «Aql töğrisida», «Ilmlar va san'atlar fazilati», «Qonunlar haqida kitob», «Substansiya haqida söz», «Falak harakatining doimiyligi haqida», «Şe'r va qofiyalar haqida söz», «Ritorika haqida kitob», «Hajm va miqdor haqida söz», «Musiqa haqida söz», «Fizika usullari haqida kitob», «Fazilatli xulqlar», «Fozil şahar aholisining fikrlari», «Jismlar va aksidensiyalarning ibtidosi haqida», «Aristotel «Metafizika» kitobining maqsadi töğrisida» va b. F. asarlari 20-a.ning 70—80-y.larida Toşkent va Olmaotada «Falsafiy risolalar», «Mantiqiy risolalar», «Matematik risolalar», «Ijtimoiyaxloqiy risolalar», «Tadqiqotlar va tarjimalar» nomlari ostida rus tilida naşr etilgan.
F. ilk örta asrda, Şarq Uyğoniş davrida ijod etdi. Bu davr işlab çiqaruvçi kuçlarning ösişi, hunarmandçilik, irrigatsiya inşootlarining yuksalişi, yangi şaharlarning bunyod etilişi, madaniy va ma'naviy hayotning ravnaq topişi b-n ajralib turadi. 9—10-a.larda içki va taşqi savdo kuçaydi, ayniqsa, Hindiston, Xitoy, Vizantiya, Afrika mamlakatlari b-n aloqa yölga qöyildi. Bu davr qaramaqarşilik va adovatlardan xoli emas edi. F.ning falsafiy qaraşlarida öşa davrning yutuq va kamçiliklari, murakkab va ziddiyatli jihatlari öz ifodasini topdi.
Olimning ilmfan oldidagi xizmatlaridan biri uning yunon mutafakkirlari asarlarini şarxlaganligi va ularni yangi ğoyalar b-n boyitganligidir. Alloma, eng avvalo, Arastu asarlariga şarhlar bitgan, uning naturfalsafiy ğoyalarining tarğibotçisi va davomçisi sifatida tanilgan. F., şuningdek, Aflotun, Aleksandr Afrodiziyskiy, Yevklid, Ptolemey, Porfiriy asarlariga ham mapjyiap yozganligi ma'lum. Bulardan taşqari, Gippokrat, Epikur, Anaksagor, Diogen, Xrisipp, Aristipp, Suqrot, Zenon asarlaridan xabardor bölgan hamda epikurçilar, stoiklar, pifagorçilar, kiniklar maktablarini yaxşi bilgan. F. örta asrda mukammal hisoblangan ilmlar tasnifini yaratdi. U «Ilmlarning kelib çiqişi haqida», «Ilmlarning tasnifi haqida» nomli risolalarida öşa davrda ma'lum bölgan 30 ga yaqin ilm sohasining tavsifi va tafsilotini bayon qilib berdi. Mutafakkir tabiat va inson organizmiga xos bölgan tabiiy jarayonlarni örganuvçi ilm sohalarini birinçi öringa qöydi. F. ilmlarni quyidagiça tasniflaydi: 1) til haqidagi ilm (grammatika, orfografiya, şe'riyat, töğri yozuv va b.ni öz içiga oladi); 2) mantiq (8 bölimdan iborat bölib, tuşunça, muhokama, xulosa, sillogistika, dialektika, sofistika va b.ni öz içiga oladi); 3) mat. (arifmetika, geom., astronomiya, mexanika, optika, sayyoralar, musiqa va oğirlik haqidagi ilmdan iborat); 4) tabiiy ilmlar, ilohiy ilmlar yoki metafizika; 5) şahar haqidagi ilm (siyosiy ilm, fiqh, ped., axloqşunoslik va kalom kiradi).
F. fanlarni tasniflaşda borliq xususiyatlarining tahlilidan va ularning fanda aks etişidan kelib çiqadi. Uning tasnifi, eng avvalo, tabiatni, tafakkur va nutqni, til va mantiqni örganişga qaratilgan edi. F.ga kura, ilmlarning tasnifidan maqsad haqiqatni örganiş va tasdiqlaşdan, uni yolğondan farqlaşdan iborat. Olimning fikriça, fanlar va umuman bilimlar borliqdan kelib çiqib, borliqni uzoq vaqt örganiş asosida töplanib boradi. Turli ilmlar bir-birini inkor qilmaydi, balki özaro bir-biri b-n boğliq holda rivojlanadi. Ular dunyoni idrok qilişga va insonlarnkng baxtsaodatga erişişiga qaratilgandir.
F.ning fanlar tasnifida tabiiy va ijtimoiy fanlar öz vazifasiga köra bir-biridan farq qiladi. Mas, matematika, tabiatşunoslik va metafizika ilmlari inson aqlzakovatini boyitişga xizmat qiladi, grammatika, şe'riyat va mantiq esa fanlardan töğri foydalanişni, bilimlarni boşqalarga töğri tuşuntiriş, ya'ni akliy tarbiya uçun xizmat qiladi. Siyosat, axloqşunoslik va ped.ga ovd bilimlar kişilarning jamoaga birlaşuvi, ijtimoiy hayotning qonun va qoidalarini örgatadi. Xullas, F.ning ilmlar tasnifi töğrisidagi ma'lumoti örta asrda turli fanlarning rivojida muhim ahamiyatga ega böldi, keyingi davrlarda yaşagan olimlar uçun qöllanma vazifasini ötadi.
F.ning ontologik qaraşlari. Mutafakkir borliq muammosini «vujudi vojib» va «vujudi mumkin» ta'limotidan kelib çiqqan holda tuşuntiradi. Uningça, «vujudi vojib» barça mavjud yoki paydo bölişi mumkin bölgan narsa, jism va moddalarning birinçi sababçisidir. F. xudoga birinçi sabab, birinçi mohiyat, deb ta'rif beradi. Xudo birinçi sabab sifatida boşqa sabab va turtkiga muxtoj emas. U yaratadi, lekin boşka narsalar tomonidan yaratilmaydi. Allohning zotiga qaramaqarşilik, ziddiyat, turli nuqsonlar, beqarorlik va b. jarayonlar xos emas. «Vujudi mumkin» esa barça yaratilgan, mavjud bölgan va yaratilajak narsa va aşyolarni anglatadi. F. tabiat, aşyo va jismlar turli şakllari muayyan izçillik va zaruriyat böyiça yuz beradigan tadrijiy jarayonlar asosida paydo böladi, deb hisoblaydi. Butun mavjudotni sababoqibat nuqtai nazaridan 6 daraja (sabab)ga böladi: xudo — birinçi sabab; ikkinçi sabab esa osmon jinslari, söng faol aql, jon (annafs), şakl (assurat), modda yoki aşyolar (almodda). Xudo—vojibul vujud, ya'ni zaruriy mavjudlik bölsa, krlganlari — vujudi mumkin, ya'ni imkoniy mavjud narsalardir. Bular bir-biri b-n sababiy boğlangan. Xudo, ya'ni «vujudi vojib» birinçi bölib aqgş faolni yaratadi. Akl esa har bir sayyoraga xos aklni yaratadi. Eng sönggi samoviy aql natijasida Yerdagi aqlruh va barça moddiy jismlar, ya'ni 4 unsur: tuproq, havo, olov, suv paydo böladi. 4 unsurdan esa nabotot odami, hayvonot olami, inson zoti va notirik tabiat vujudga keladi. Organik olamga ösimlik ruhi, hayvoniy ruh va insoniy ruh xosdir. Jismlarga harakat xos bölib, ular özaro bir-biri b-n boğlangan. Şunday qilib, F.ning borliq haqidagi ta'limoti keyingi davrlarda hurfikrlikning keng quloç yozişida muhim ahamiyatga ega böldi.
F.ning gnoseologik qaraşlari, ya'ni biliş haqidagi ta'limoti ijtimoiyfalsafiy fikr rivoji tarixida alohida örinni egallaydi. Olimning bu boradagi fikrlari uning «Mantiq töğrisida risolaga muqaddima», «Mantiqqa kiriş», «Akl töğrisida», «Falsafaning ma'nosi va kelib çiqişi» va b. asarlarida taxlil qilib berilgan. Mutafakkir inson Yer yuzidagi oliy mavjudot ekanligini ta'kidlab, uning qobiliyati, tevarakatrofdagi narsa va hodisalarni idrok qiliş kuçiga katta baho beradi.
F. öz asarlarida biliş şakllari, insonning ruhiy holati, jon va tananing özaro munosabati, mantiqiy fikrlaş töğrisidagi mulohazalarini bildiradi. Uning aytişiça, insonning biliş, ruhiy qobiliyatlarini miya boşqaradi, yurak esa barça a'zolarni hayot uçun zarur bölgan qon b-n ta'minlovçi markaz vazifasini bajaradi. F. «Ilm va san'atning fazilatlari haqida» kitobida tabiatni bilişning çeksizligini, bilim bilmaslikdan bilişga, sababiyatni bilişdan oqibatni bilişga, aksidensiya (alaraz)dan substansiya (javhar) ga qarab borişni uqtiradi. Inson voqelikni idrok, sezgi, xotira, tasavvur, mantiqiy tafakkur, akl, nutq va b. vosita hamda usullar orqali bila oladi. Olim hissiy va akliy biliş mavjudligini, ular bir-biridan farq qilişini ham aytib ötadi. Hissiy bilişda sezgi a'zolari yordamida aşyolar, narsa va hodisalarning muayyan sifatlari bilib olinadi. Şu b-n birga, sezgi orqali narsa va buyumlarning muhim bölmagan tomonlari ham idrok qilinadi. Aql orqali esa buyum sifatlarini mavhumlaştiriş orqali uning mohiyati va umumiy tomonlari bilinadi.
F. aqlni, bir tomondan, ruhiy quvvat, ya'ni tuğma, 2tomondan, ta'limtarbiyaning mahsuli ekanligini ta'kidlaydi. F. davlatni boşqarişda, qonunlarga amal qilişda, kişilararo munosabatda, axloq va xulqodob qoidalariga rioya qilişda, ta'limtarbiyada akl hukmidan kelib çiqqan holda harakat qiliş kerak, deb hisoblaydi. F.ning qimmatli fikrlaridan biri uning dunyoviy ruh va dunyoviy aql, ularning barhayotligi haqidagi ta'limotning talqinidir. Mutafakkirning nazarida kişining ruhi va aqli ölganidan keyin yöq bölib ketmaydi, balki dunyoviy ruh va akl b-n qöşiladi. Demak, odamning ruhi va akli abadiylikka ketadi. Lekin ular heç vaqt qaytib kelmaydi va namoyon bölmaydi. Ular tanani taşlab ketgandan söng bir butunlikni taşkil etadi, akl va ruh yaşaş davomida orttirgan barça ma'naviy boylik töplanib barhayot dunyoviy ruh va aklni taşkil etadi. Mutafakkirning bu ta'limotida dunyoning abadiyligi, inson zotining ölmasligi, inson bilimlari va aqlining uzluksizligi, insoniyat ma'naviy madaniyatining taraqqiyoti haqidagi purma'no ğoyalar mavjud. Uning talqinida akliy biliş koinot akli yordamida haqiqiy ilmga aylanadi. F. bilişning ratsional usulini asoslagan buyuk mutafakkirdir. U falsafiy taraqqiyotda, kuzatuv, bahsmunozara, biliş usullari, hissiy muşohada töğrisida öz davri uçun e'tiborga molik fikrlarni ilgari surdi.
Olim mantiq ilmiga bağişlangan bir neça risolalarning muallifidir. «Mantiq ilmiga kiriş», «Mantiq töğrisidagi risolaga muqaddima», «Şe'riyat san'ati qonunlari haqida risola», «Kataguriyas» kitobi yoki «Kategoriyalar», «Eysagoge» kitobi yoki «Kiriş» va b. şular jumlasiga kiradi. F. mantiq ilmining mohiyati va vazifasi haqida «Mantiq töğrisidagi risolaga muqaddima» asarida şunday deydi: «Bu şunday bir san'atki, u har doim odam notiklikda adaşib qoladigan bölsa, töğri fikrlaşga olib keluvçi va aql yordamida biror bir xulosa qilinadigan bölsa, xatolarning oldini oluvçi narsalarni öz içiga oladi. Uning aklga nisbatan munosabati grammatika san'atining tilga nisbatan munosabati kabidir. Grammatika odamlar nutqini töğrilagani kabi, u şuning uçun ham vujudga kelgan, mantiq ilmi ham xato kelib çiqişi mumkin bölgan joyda tafakkurni töğri yöldan olib boriş uçun aklni töğrilab turadi».
F. mantiq ilmining şakllari: tuşunça, muhokama, xulosa, isbot va b.ni tahlil qiladi. U induksiya, deduksiya va sillogizm (qiyoslaş) haqida batafsil ma'lumot beradi. Olim özining «Mantiq ilmiga kiriş» asarida esa heç qanday dalilisbotsiz bilinadigan fikrlarni 4 ga taqsimlaydi: maqbulot (ya'ni maqbul bölgan fikrlar); maşhurot (ya'ni, maşhur bölgan); mahsulot (ya'ni seziş va idrok natijasida bölgan); boşlanğiç ma'qulot (ya'ni bilimtuşunçalar). F. ularning har birini mufassal tasvirlaydi. Olim mantiq ilmi va uning maqsad hamda vazifalari, voqelikni bilişdagi örnini aniq körsatib bera olgan. F.ning mantiq ilmi haqidagi qaraşlari xrzir ham ahamiyatini yöqotgani yöq, ular oliy öquv yurtlarida qöllanma vazifasini ötamoqda.
F. dunyoqaraşida ijtimoiysiyosiy va axloqiy fikrlar ham muhim örinni egallaydi. Allomaning «Baxtsaodatga erişuv haqida», «Fozil şahar aholisining fikrlari», «Baxtsaodatga erişuv yöllari haqida risola», «Buyuk kişilarning naqllari», «Musiqa haqida katta kitob», «Fuqarolik siyosati» va b. asarlari jamiyat va uni boşqariş, axloqodob va ta'limtarbiya masalalariga bağişlangan.
F. Yaqin va Örta Şarq mamlakatlari faylasuflari orasida birinçi bölib, jamiyatning kelib çiqişi, uning maqsad va vazifalari haqidagi ta'limotni işlab çikdi. Örta asr şaroitida jamiyat tabiiy ravişda kelib çiqqanligini, inson faqat boşqalar yordamida hayot qiyinçiliklariga qarşi kuraşa olişi mumkinligini asoslab berdi. «Har bir inson, — deydi F., — öz tabiati b-n şunday tuzilganki, u yaşaş va oliy darajadagi yetuklikka erişmoq uçun köp narsalarga muhtoj böladi, u bir özi bunday narsalarni qölga kirita olmaydi, ularga ega böliş uçun insonlar jamoasiga ehtiyoj tuğiladi... Bunday jamoa a'zolarining faoliyati bir butun holda ularning har biriga yaşaş va yetuklikka erişuv uçun zarur bölgan narsalarni yetkazib beradi. Şuning uçun insonlar köpaydilar va yerning aholi yaşaydigan qismiga örnaşdilar, natijada inson jamoasi vujudga keldi». Şaharlar, uning fikriça, insonlarning jamoa bölib uyuşişining oliy şakli bölib, unda insoniy barkamol bölib yetişişi uçun zaruriy şaroitlar böladi. F. insonlar tabiiy ehtiyoj natijasida özaro birlaşib, jamoani taşkil qilganligini alohida ta'kidlaydi.
F. uluğ gumanist, insonparvar faylasuf sifatida inson qadrqimmatini kamsituvçi va özga mamlakatlarni bosib olişga asoslangan jamiyatga qarşi çiqadi. Mutafakkir odamlarni tinçtotuv va özaro hamkorlikda yaşaşga, insonparvar bölişga da'vat etadi. «Odamlarga nisbatan ularni birlaştiruvçi boşlanğiç asos insoniylikdir, şuning uçun odamlar insoniyat turkumiga kirganliklari uçun özaro tinçlikda yaşamoklari lozim», — deydi mutafakkir.
F.ning e'tiborga sazovor fikrlaridan biri jamiyat taraqqiyotida geografik muhitning örni masalasidir. Uning öylaşiça, kişilarning muayyan qududda yaşaşi ularning turmuş tarzi, urfodatlari, axloqi, xulqodobiga ta'sir körsatadi, jamoaga birlaşuviga yordam beradi. U mukammal jamiyat töğrisidagi ta'limotida odamlarni turli guruhlarga ajratadi. Bunda u insonlarni qaysi dinga e'tiqod qilişiga, irqiga qarab emas, balki aqliy qobiliyati, bilimi, ilmfanga qiziqişini inobatga oladi. F. din inson kamolotiga, ma'rifatga xizmat qilişi lozim, degan fikr tarafdori edi. Olimning dunyoqaraşi diniy xurofotdan xoli bölib, din erkinligiga asoslangan. U islom diniga, Qur'onga katta hurmat b-n qaradi. Uni kişilarni xulqodobga örgatuvçi manba deb bildi. Ayni vaqtda undan öz garazli va şaxsiy manfaatlari yölida foydalanuvçi, jaholatga undovçilarning fikriga qöşilmadi.
F. şahardavlatlarni fozil va johilga ajratadi. Fozil şahar xalqini baxtsaodatga eltişi, uning boşliği esa adolatli, yuksak axloqli va ma'rifatli, özida butun ijobiy xislatlarni töplagan bölişi lozim. Pekin, şunday şahar yoki mamlakatlar böladiki, ularning aholisi nafsga berilgan, butun fikrizikri boylik töplaş böladi. F. bunday şaharlarni johil şaxarlar deb ataydi. Johil şaharlarning boşliqlari ham faqat boylik töplaşga ruju qöygan böladi. «Ulardan çiqqan rahbar ham, — deb ta'kidlaydi alloma, — rahbarlikni moldunyo köpaytirişda deb biladi. Şuning uçun ham ular ertayukeç moldunyo töplaş harakatida böladi. Bunday rahbarlarning qöl ostida bölgan şahar xalqida har turli buzuq odatlar, şahvoniy nafs, bir-birini körolmaslik, bir-birini talaş, duşmanlik, nizojanjallar paydo böladi». F.ning yozişiça, haqiqiy baxtga erişiş uçun harakat qiluvçi, özaro yordam qiluvçi, xalqini birlaştirgan şahar — fozil şahar hisoblanadi. Baxtga erişiş maqsadida özaro yordam bergan va birlaşgan kişilar fazilatli jamoa böladi. F. fikriga köra, davlatni idora etuvçi şaxs özining fazilat va xulqodobi b-n ajralib turişi, xususan u 6 ta xislatni egallagan bölişi; ya'ni adolatli va dono bölişi, boşqalarga ğamxörlik qilişi, qonunlarga töla rioya etişi va qonunlarni yarata olişi, kelgusini oldindan köra bilişi kerak. F.ning talqiniça, fozil şaharlar yuqori madaniyatli böladi. Unda yaşaydigan xalq özi istagan kasbhunarni egallaydi. Bunday jamiyatda töla erkinlik va teng huquklik hukm suradi. F.ning fozil jamoa haqidagi ta'limoti uning axloqiy kamolot va baxtsaodatga erişuv hamda insonparvarlik ğoyalari b-n çambarças boğliqdir. U özining ijtimoiyfalsafiy, siyosiy va axloqiy qaraşlari markaziga insonni, uning maqsad muddaolarini örganişni, axloqiy kamolot va baxtsaodatga erişuv yöllarini körsatişni qöyadi. Axloqiy kamolot deganda, xayrehsonli işlar, gözal insoniy fazilatlarni tuşunadi. Axloqiy kamolotga xalakit beruvçi salbiy xislatlarga dangasalik, bekorçilik, bilimsizlik, ongsizlik, kasbhunarsizlikni kiritadi. F. akl, ilm va ma'rifatni baxtsaodatga erişişning asosiy vositasi deb bildi.
F. inson fazilatlarini tuğma va yaşaş jarayonida paydo böladigan fazilatlarga böladi. Olimning fikriça, tuğma fazilatlarga insonning öta ötkir zehnliligi, biror narsani bilişga öta qobiliyatsizliligi kiradi. Lekin tuğma fazilatlar hayotda kam uçraydi. Asosiy axloqiy fazilatlarni odam yaşaş davomida egallaydi. Tuğma fazilatli odamlar ham tarbiyaga muhtoj. Agar unday odamni tarbiyalab va töğri yölga solib turilmasa, uning qobiliyati tezda sönib qolişi mumkin. Tuğma qobiliyat ham nisbiy tuşunçadir. Ba'zi kişilar tuğma qobiliyatini işga solib yaxşi natijaga erişsa, boşqalari yomon natijaga erişişi mumkin.
F. musiqani inson tarbiyasiga ta'sir qiluvçi omillardan biri deb billi. U musiqani insonga nafosat, estetik zavq bağişlovçi, histuyğulari va axloqini tarbiyalovçi muhim vosita, deb hisoblaydi. Mutafakkir «Musiqa haqida katta kitob» nomli köp jildli asarida musiqa nazariyasi va tarixi, turli musiqa asboblari, kuylar va ularning içki tuzilişi, tovuşlar, ritmlar, ohanglar haqida ma'lumot berdi; ilmi iyqo, ilmi ta'lif fanlariga asos soldi. Yuqoridagi asarida ötmişdagi musiqaşunos va tadqiqotçilar musiqa taraqqiyotiga katta hissa qöşganligini alohida qayd qiladi. Şuningdek, kuylar uyğunligi, kuy ijro etiş usullari haqida söz yuritadi. Rivoyatlarda keltirilişiça, F. yangi musiqa asbobi yaratgan, kuy bastalagan, mohir sozanda sifatida nom çiqargan. F.ning aytişiça, musiqiy tasavvurlar inson ruhining eng nozik joyidan qaynab çiqib, ohang holida sezgi quvvatlariga ta'sir qiladi.
F.ning dunyoqaraşi, uning jamiyat va axloq töğrisida yaratgan yaxlit ta'limoti ilk örta asrlar va keyingi davrlarda ijtimoiyfalsafiy, siyosiy va axloqiy fikr rivojida muhim ahamiyatga ega böldi. Uning qaraşlari Şarq mamlakatlariga keng yoyildi. Örta asr mutafakkirlari Ibn Xallikon, Ibn alKiftiy, Ibn Abi Usabi'a, Bayhaqiy, Ibn Sino, Ibn Boja, Umar Xayyom, Beruniy, Ibn Ruşd, Ibn Xaldun va b. Forobiyning ta'limotini çuqur örganib, uni yangi ğoyalar b-n boyitganlar. Buyuk mutafakkir va şoirlardan Alişer Navoiy va Abdurahmon Jomiy, Jaloliddin Davoniy F.ning ijtimoiyfalsafiy, siyosiy va axloqiy ta'limotidan bahramand bölganlar.
F. ilgari surgan fikrlar 16—20- a. larda ham musulmon mamlakatlari olimlari tomonidan katta qiziqiş b-n örganildi. Mutafakkir qoldirgan meros faqat Şarq mamlakatlarida emas, balki Yevropada ham tarqaldi va ijtimoiyfalsafiy fikr taraqqiyotida sezilarli ta'sir körsatdi.
F.ning ilmiy merosini örganiş 20-a. ning 1yarmida boşlangan. Yevropa olimlari Karra de Vo, R. Xorten, M. Alonsa, D. M. Donlap, A. Ştekl, T. U. Buur, B. M. Ştrenşneyder, G. Ley, R. Xammond, R. de Erlanjer, I. Goldsiyer, F. Deteritsi, G. Farmer, N. Rişar va b. Forobiyning ilmiy merosini örganişga öz hissalarini qöşdilar. Rus olimlari A. Krimskiy, M. M. Filippov, T. I. Raynov, V. V. Bartold, Ye. E. Bertels, S. N. Grigoryan, O. V. Traxtenberg, A. V. Sagadeyev, A. M. Johid va b. Forobiy asarlarini tadqiq etiş borasida köp iş qildilar. Yaqin va Örta Şarq mamlakatlari olimlari Dexxudo Husayniy, alFaxuri, Usmon Amin, M. Maxdi, Sayd Nafisiy, I. Madkur, Rajabi Tabriziy, Mexrdod, A, Ateş, Oydin, Umar Farrux, Saidhusayn Nosir, Mahmud Abbos, Turker va b. Forobiyning hayoti va ijodi b-n qiziqdilar. Qozoq olimlari A. Moşanov, A. X. Qosimjonov, A. Kubasov, S. K. Satibekova va b. Forobiyning asarlarini rus tilida çop etib, ijtimoiyfalsafiy, mantiqiy va axloqiy qaraşlarini tahlil qildilar. F.ning boy ilmiy merosini örganişda, ayniqsa, özbek olimlarining hissasi katta böldi. A. Saadiy, T. N. QoriNiyoziy, I. M. Möminov, V. Y. Zohidov, M. K. Oripov, R. Nosirov, H. Aliqulov, O. Fayzullayev, A. Kaziberdov, A. Irisov va b. allomaning hayoti, ijodi va falsafiy qaraşlari haqida i.t. olib bordilar. M. M. Xayrullayev sobiq Şörolar davrida birinçi bulib I. M. Möminov rahbarligida 1966 y. Forobiyning falsafiy merosi hamda dunyoqaraşiga bağişlangan drlik dissertatsiyasini himoya qildi va Özbekistonda forobiyşunoslikka asos soldi.
Respublikamiz mustaqillikka erişgaç, qomusiy olimning asarlari özbek tilida çop etila boşladi, uning boy merosi xolisona, tarixiylik va mantiqiylik tamoyillari asosida yoritila boşlandi Oliy öquv yurtlari, maktab va kutubxonalar, köçalar uning nomi b-n ataladi.
As: Risolalar, T., 1975; Filosofskiye traktati, AlmaAta, 1972; Fozil odamlar şahri, T., 1993.
Ad: Xayrullayev M. M., Forobiy va uning falsafiy risolalari, T., 1963; Xayrullayev M. M., Abu Nasr Forobiy, T., 1966; Grigoryan S. N., Srednevekovaya filosofiya narodov Blijnego i Srednego Vostoka, M., 1966; Xayrullayev M. M., Mirovozreniye Farabi i yego znaçeniye v istorii filosofii, T., 1967; Xayrullayev M. M ., Uyğoniş davri va Şark mutafakkiri, T., 1971; Xayrullayev M. M., Farabi. Epoxa i uçeniye, T., 1975; Iz filosofskogo naslediya narodov Blijnego i Srednego Vostoka, T., 1972; Al-Farabi. Nauçnoye naslediye. Sbornik, M., 1975; Sotsialnoutopiçeskiye idei v Sredney Azii, T., 1983; Alikulov X. A., Etiçeskiye vozzreniya misliteley Sredney Azii i Xorasana, T., 1992; Xayrullayev M. M ., Örta Osiyoda ilk uygoniş davri madaniyati, T., 1994; Özbekistonda ijtimoiyfalsafiy fikrlar tarixidan, T., 1995; Jumaboyev Y ., Özbekistonda falsafa va axloqiy fikrlar taraqqiyoti tarixidan, T., 1997; Möminov I. M., Özbekistondagi tabiiyilmiy va ijtimoiyfalsafiy tafakkur tarixidan lavhalar. T., 1999; Ma'naviyat yulduzlari, T., 1999.
Muzaffar Xayrullayev, Haydar Aliqulov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФОРОБИЙ (тахаллуси; тўлиқ номи Абу Наср Муҳаммад ибн Муҳаммад ибн Узлуғ Тархон Форобий) (873, Фороб ш. — 950, Дамашқ) — Ўрта Осиёнинг улуг мутафаккири ва қомусий олими. Юнон фалсафасини чуқур билгани, унга шархлар битганлиги ва жаҳонга тарғиб қилгани ҳамда замонасининг илмларини пухта ўзлаштириб, фанлар ривожига улкан ҳисса қўшгани учун «алМуаллим ассоний» («Иккинчи муаллим», Аристотелдан кейин), «Шарқ Арастуси» номларига сазовор бўлди. Ф. Сирдарё соҳилидаги Фороб (Ўтрор) деган жойда туркий қабилага мансуб ҳарбий хизматчи оиласида таваллуд топади. Ўша даврда Мовароуннаҳрда сомонийлар сулоласи ҳукмронлик қилаётган эди. Бўлажак файласуф бошланғич билимини Ўтрорда олгандан сўнг, ўқишини Тошкент, Самарканд ва Бухорода давом эттирди. Ф. илмини янада чуқурлаштириш мақсадида Бағдодга йўл олади. Олим йўлйўлакай Эроннинг йирик шаҳарлари Рай, Ҳамадон, Исфаҳон ва б. жойларда бўлади. Бағдодда Яқин ва Ўрта Шарқ мамлакатларидан келган талаба ва олимлар тўпланган эди. Бу ерда кўзга кўринган олиму фузалолар б-н танишди, юнон фалсафий мактаби, турли фан соҳалари намояндалари б-н учрашиб, улардан илм сирларини ўрганди. Мас, Абу Башар Матта ибн Юнусдан (870— 940) юнон тили ва фалсафасини, Юҳанна ибн Ҳийлондан (860—920) эса тиббиёт ва мантиқ илмини ўрганди. Баъзи тарихий манбаларда келтирилишича, Ф. 70 дан ортиқ тилни билган.
Олим 941 й.дан Дамашкда муҳтожликда кун кечира бошлайди. Шунга қарамай илм б-н шуғулланади, фалсафа ва б. фанлар соҳасида тадқиқот ишлари олиб боради. У Алеппо (Ҳалаб) ҳокими Ҳамдамид (ҳукмронлик йиллари 943—967) илтифоти ва ҳурматига эришади. У олимларнинг ҳомийси сифатида танилган эди. Ҳоким Ф.ни ўз саройига таклиф этади, лекин, у саройга бормасдан, эркин ҳаёт кечиришни маъқул кўради. Шунга қарамасдан, алломанинг Ҳалабдаги ҳаёти сермаҳсул бўлди, бу ерда ўзининг кўплаб асарларини ёзди. Ф. 949— 950 йилларда Мисрда, сўнгра Дамашқда яшайди ва шу ерда умрининг охирги кунларини ўтказади. У Дамашқцаги «Боб ассағир» қабристонига дафн этилган.
Мавжуд маълумотларга қараганда, Ф. 160 дан ортиқ асар ёзган. Лекин уларнинг аксарияти бизгача етиб келмаган. Шунга қарамай, мавжуд рисолаларининг ўзиёқ унинг бугок олим эканлигидан далолат беради.
Ф.нинг асосий асарлари: «Фалсафани ўрганишдан олдин нимани билиш кераклиги тўғрисида», «Фалсафий саволлар ва уларга жавоблар», «Энциклопедиядан мантиқ бўлимининг бир қисми», «Талиқот» (шарҳлар), «Инсон аъзолари ҳақида рисола», «Бўшлиқ ҳақида мақола», «Донолик асослари», «Фалсафанинг маъноси ва келиб чиқиши», «Ҳайвон аъзолари, функцияси ва потенцияси», «Мантиқ тўғрисидаги рисолага муқаддима», «Мантиқ илмига кириш», «Илмларнинг келиб чиқиши ҳақида», «Мусиқа ҳақида катта китоб», «Бахтсаодатга эришув ҳақида», «Масалалар моҳияти», «Буюк кишиларнинг нақллари», «Иҳсо алулум», «Ҳикмат маънолари», «Ақл тўғрисида», «Илмлар ва санъатлар фазилати», «Қонунлар ҳақида китоб», «Субстанция ҳақида сўз», «Фалак ҳаракатининг доимийлиги ҳақида», «Шеър ва қофиялар ҳақида сўз», «Риторика ҳақида китоб», «Ҳажм ва миқдор ҳақида сўз», «Мусиқа ҳақида сўз», «Физика усуллари ҳақида китоб», «Фазилатли хулқлар», «Фозил шаҳар аҳолисининг фикрлари», «Жисмлар ва акциденцияларнинг ибтидоси ҳақида», «Аристотель «Метафизика» китобининг мақсади тўғрисида» ва б. Ф. асарлари 20-а.нинг 70—80-й.ларида Тошкент ва Олмаотада «Фалсафий рисолалар», «Мантиқий рисолалар», «Математик рисолалар», «Ижтимоийахлоқий рисолалар», «Тадқиқотлар ва таржималар» номлари остида рус тилида нашр этилган.
Ф. илк ўрта асрда, Шарқ Уйғониш даврида ижод этди. Бу давр ишлаб чиқарувчи кучларнинг ўсиши, ҳунармандчилик, ирригация иншоотларининг юксалиши, янги шаҳарларнинг бунёд этилиши, маданий ва маънавий ҳаётнинг равнақ топиши б-н ажралиб туради. 9—10-а.ларда ички ва ташқи савдо кучайди, айниқса, Ҳиндистон, Хитой, Византия, Африка мамлакатлари б-н алоқа йўлга қўйилди. Бу давр қарамақаршилик ва адоватлардан холи эмас эди. Ф.нинг фалсафий қарашларида ўша даврнинг ютуқ ва камчиликлари, мураккаб ва зиддиятли жиҳатлари ўз ифодасини топди.
Олимнинг илмфан олдидаги хизматларидан бири унинг юнон мутафаккирлари асарларини шархлаганлиги ва уларни янги ғоялар б-н бойитганлигидир. Аллома, энг аввало, Арасту асарларига шарҳлар битган, унинг натурфалсафий ғояларининг тарғиботчиси ва давомчиси сифатида танилган. Ф., шунингдек, Афлотун, Александр Афродизийский, Евклид, Птолемей, Порфирий асарларига ҳам mapjyiap ёзганлиги маълум. Булардан ташқари, Гиппократ, Эпикур, Анаксагор, Диоген, Хрисипп, Аристипп, Суқрот, Зенон асарларидан хабардор бўлган ҳамда эпикурчилар, стоиклар, пифагорчилар, киниклар мактабларини яхши билган. Ф. ўрта асрда мукаммал ҳисобланган илмлар таснифини яратди. У «Илмларнинг келиб чиқиши ҳақида», «Илмларнинг таснифи ҳақида» номли рисолаларида ўша даврда маълум бўлган 30 га яқин илм соҳасининг тавсифи ва тафсилотини баён қилиб берди. Мутафаккир табиат ва инсон организмига хос бўлган табиий жараёнларни ўрганувчи илм соҳаларини биринчи ўринга қўйди. Ф. илмларни қуйидагича таснифлайди: 1) тил ҳақидаги илм (грамматика, орфография, шеърият, тўғри ёзув ва б.ни ўз ичига олади); 2) мантиқ (8 бўлимдан иборат бўлиб, тушунча, муҳокама, хулоса, силлогистика, диалектика, софистика ва б.ни ўз ичига олади); 3) мат. (арифметика, геом., астрономия, механика, оптика, сайёралар, мусиқа ва оғирлик ҳақидаги илмдан иборат); 4) табиий илмлар, илоҳий илмлар ёки метафизика; 5) шаҳар ҳақидаги илм (сиёсий илм, фиқҳ, пед., ахлоқшунослик ва калом киради).
Ф. фанларни таснифлашда борлиқ хусусиятларининг таҳлилидан ва уларнинг фанда акс этишидан келиб чиқади. Унинг таснифи, энг аввало, табиатни, тафаккур ва нутқни, тил ва мантиқни ўрганишга қаратилган эди. Ф.га кура, илмларнинг таснифидан мақсад ҳақиқатни ўрганиш ва тасдиқлашдан, уни ёлғондан фарқлашдан иборат. Олимнинг фикрича, фанлар ва умуман билимлар борлиқдан келиб чиқиб, борлиқни узоқ вақт ўрганиш асосида тўпланиб боради. Турли илмлар бир-бирини инкор қилмайди, балки ўзаро бир-бири б-н боғлиқ ҳолда ривожланади. Улар дунёни идрок қилишга ва инсонларнкнг бахтсаодатга эришишига қаратилгандир.
Ф.нинг фанлар таснифида табиий ва ижтимоий фанлар ўз вазифасига кўра бир-биридан фарқ қилади. Мас, математика, табиатшунослик ва метафизика илмлари инсон ақлзаковатини бойитишга хизмат қилади, грамматика, шеърият ва мантиқ эса фанлардан тўғри фойдаланишни, билимларни бошқаларга тўғри тушунтириш, яъни аклий тарбия учун хизмат қилади. Сиёсат, ахлоқшунослик ва пед.га овд билимлар кишиларнинг жамоага бирлашуви, ижтимоий ҳаётнинг қонун ва қоидаларини ўргатади. Хуллас, Ф.нинг илмлар таснифи тўғрисидаги маълумоти ўрта асрда турли фанларнинг ривожида муҳим аҳамиятга эга бўлди, кейинги даврларда яшаган олимлар учун қўлланма вазифасини ўтади.
Ф.нинг онтологик қарашлари. Мутафаккир борлиқ муаммосини «вужуди вожиб» ва «вужуди мумкин» таълимотидан келиб чиққан ҳолда тушунтиради. Унингча, «вужуди вожиб» барча мавжуд ёки пайдо бўлиши мумкин бўлган нарса, жисм ва моддаларнинг биринчи сабабчисидир. Ф. худога биринчи сабаб, биринчи моҳият, деб таъриф беради. Худо биринчи сабаб сифатида бошқа сабаб ва турткига мухтож эмас. У яратади, лекин бошка нарсалар томонидан яратилмайди. Аллоҳнинг зотига қарамақаршилик, зиддият, турли нуқсонлар, беқарорлик ва б. жараёнлар хос эмас. «Вужуди мумкин» эса барча яратилган, мавжуд бўлган ва яратилажак нарса ва ашёларни англатади. Ф. табиат, ашё ва жисмлар турли шакллари муайян изчиллик ва зарурият бўйича юз берадиган тадрижий жараёнлар асосида пайдо бўлади, деб ҳисоблайди. Бутун мавжудотни сабабоқибат нуқтаи назаридан 6 даража (сабаб)га бўлади: худо — биринчи сабаб; иккинчи сабаб эса осмон жинслари, сўнг фаол ақл, жон (аннафс), шакл (ассурат), модда ёки ашёлар (алмодда). Худо—вожибул вужуд, яъни зарурий мавжудлик бўлса, крлганлари — вужуди мумкин, яъни имконий мавжуд нарсалардир. Булар бир-бири б-н сабабий боғланган. Худо, яъни «вужуди вожиб» биринчи бўлиб ақгш фаолни яратади. Акл эса ҳар бир сайёрага хос аклни яратади. Энг сўнгги самовий ақл натижасида Ердаги ақлруҳ ва барча моддий жисмлар, яъни 4 унсур: тупроқ, ҳаво, олов, сув пайдо бўлади. 4 унсурдан эса наботот одами, ҳайвонот олами, инсон зоти ва нотирик табиат вужудга келади. Органик оламга ўсимлик руҳи, ҳайвоний руҳ ва инсоний руҳ хосдир. Жисмларга ҳаракат хос бўлиб, улар ўзаро бир-бири б-н боғланган. Шундай қилиб, Ф.нинг борлиқ ҳақидаги таълимоти кейинги даврларда ҳурфикрликнинг кенг қулоч ёзишида муҳим аҳамиятга эга бўлди.
Ф.нинг гносеологик қарашлари, яъни билиш ҳақидаги таълимоти ижтимоийфалсафий фикр ривожи тарихида алоҳида ўринни эгаллайди. Олимнинг бу борадаги фикрлари унинг «Мантиқ тўғрисида рисолага муқаддима», «Мантиққа кириш», «Акл тўғрисида», «Фалсафанинг маъноси ва келиб чиқиши» ва б. асарларида тахлил қилиб берилган. Мутафаккир инсон Ер юзидаги олий мавжудот эканлигини таъкидлаб, унинг қобилияти, теваракатрофдаги нарса ва ҳодисаларни идрок қилиш кучига катта баҳо беради.
Ф. ўз асарларида билиш шакллари, инсоннинг руҳий ҳолати, жон ва тананинг ўзаро муносабати, мантиқий фикрлаш тўғрисидаги мулоҳазаларини билдиради. Унинг айтишича, инсоннинг билиш, руҳий қобилиятларини мия бошқаради, юрак эса барча аъзоларни ҳаёт учун зарур бўлган қон б-н таъминловчи марказ вазифасини бажаради. Ф. «Илм ва санъатнинг фазилатлари ҳақида» китобида табиатни билишнинг чексизлигини, билим билмасликдан билишга, сабабиятни билишдан оқибатни билишга, акциденция (алараз)дан субстанция (жавҳар) га қараб боришни уқтиради. Инсон воқеликни идрок, сезги, хотира, тасаввур, мантиқий тафаккур, акл, нутқ ва б. восита ҳамда усуллар орқали била олади. Олим ҳиссий ва аклий билиш мавжудлигини, улар бир-биридан фарқ қилишини ҳам айтиб ўтади. Ҳиссий билишда сезги аъзолари ёрдамида ашёлар, нарса ва ҳодисаларнинг муайян сифатлари билиб олинади. Шу б-н бирга, сезги орқали нарса ва буюмларнинг муҳим бўлмаган томонлари ҳам идрок қилинади. Ақл орқали эса буюм сифатларини мавҳумлаштириш орқали унинг моҳияти ва умумий томонлари билинади.
Ф. ақлни, бир томондан, руҳий қувват, яъни туғма, 2томондан, таълимтарбиянинг маҳсули эканлигини таъкидлайди. Ф. давлатни бошқаришда, қонунларга амал қилишда, кишилараро муносабатда, ахлоқ ва хулқодоб қоидаларига риоя қилишда, таълимтарбияда акл ҳукмидан келиб чиққан ҳолда ҳаракат қилиш керак, деб ҳисоблайди. Ф.нинг қимматли фикрларидан бири унинг дунёвий руҳ ва дунёвий ақл, уларнинг барҳаётлиги ҳақидаги таълимотнинг талқинидир. Мутафаккирнинг назарида кишининг руҳи ва ақли ўлганидан кейин йўқ бўлиб кетмайди, балки дунёвий руҳ ва акл б-н қўшилади. Демак, одамнинг руҳи ва акли абадийликка кетади. Лекин улар ҳеч вақт қайтиб келмайди ва намоён бўлмайди. Улар танани ташлаб кетгандан сўнг бир бутунликни ташкил этади, акл ва руҳ яшаш давомида орттирган барча маънавий бойлик тўпланиб барҳаёт дунёвий руҳ ва аклни ташкил этади. Мутафаккирнинг бу таълимотида дунёнинг абадийлиги, инсон зотининг ўлмаслиги, инсон билимлари ва ақлининг узлуксизлиги, инсоният маънавий маданиятининг тараққиёти ҳақидаги пурмаъно ғоялар мавжуд. Унинг талқинида аклий билиш коинот акли ёрдамида ҳақиқий илмга айланади. Ф. билишнинг рационал усулини асослаган буюк мутафаккирдир. У фалсафий тараққиётда, кузатув, баҳсмунозара, билиш усуллари, ҳиссий мушоҳада тўғрисида ўз даври учун эътиборга молик фикрларни илгари сурди.
Олим мантиқ илмига бағишланган бир неча рисолаларнинг муаллифидир. «Мантиқ илмига кириш», «Мантиқ тўғрисидаги рисолага муқаддима», «Шеърият санъати қонунлари ҳақида рисола», «Катагурийас» китоби ёки «Категориялар», «Эйсагоге» китоби ёки «Кириш» ва б. шулар жумласига киради. Ф. мантиқ илмининг моҳияти ва вазифаси ҳақида «Мантиқ тўғрисидаги рисолага муқаддима» асарида шундай дейди: «Бу шундай бир санъатки, у ҳар доим одам нотикликда адашиб қоладиган бўлса, тўғри фикрлашга олиб келувчи ва ақл ёрдамида бирор бир хулоса қилинадиган бўлса, хатоларнинг олдини олувчи нарсаларни ўз ичига олади. Унинг аклга нисбатан муносабати грамматика санъатининг тилга нисбатан муносабати кабидир. Грамматика одамлар нутқини тўғрилагани каби, у шунинг учун ҳам вужудга келган, мантиқ илми ҳам хато келиб чиқиши мумкин бўлган жойда тафаккурни тўғри йўлдан олиб бориш учун аклни тўғрилаб туради».
Ф. мантиқ илмининг шакллари: тушунча, муҳокама, хулоса, исбот ва б.ни таҳлил қилади. У индукция, дедукция ва силлогизм (қиёслаш) ҳақида батафсил маълумот беради. Олим ўзининг «Мантиқ илмига кириш» асарида эса ҳеч қандай далилисботсиз билинадиган фикрларни 4 га тақсимлайди: мақбулот (яъни мақбул бўлган фикрлар); машҳурот (яъни, машҳур бўлган); маҳсулот (яъни сезиш ва идрок натижасида бўлган); бошланғич маъқулот (яъни билимтушунчалар). Ф. уларнинг ҳар бирини муфассал тасвирлайди. Олим мантиқ илми ва унинг мақсад ҳамда вазифалари, воқеликни билишдаги ўрнини аниқ кўрсатиб бера олган. Ф.нинг мантиқ илми ҳақидаги қарашлари хрзир ҳам аҳамиятини йўқотгани йўқ, улар олий ўқув юртларида қўлланма вазифасини ўтамоқда.
Ф. дунёқарашида ижтимоийсиёсий ва ахлоқий фикрлар ҳам муҳим ўринни эгаллайди. Алломанинг «Бахтсаодатга эришув ҳақида», «Фозил шаҳар аҳолисининг фикрлари», «Бахтсаодатга эришув йўллари ҳақида рисола», «Буюк кишиларнинг нақллари», «Мусиқа ҳақида катта китоб», «Фуқаролик сиёсати» ва б. асарлари жамият ва уни бошқариш, ахлоқодоб ва таълимтарбия масалаларига бағишланган.
Ф. Яқин ва Ўрта Шарқ мамлакатлари файласуфлари орасида биринчи бўлиб, жамиятнинг келиб чиқиши, унинг мақсад ва вазифалари ҳақидаги таълимотни ишлаб чикди. Ўрта аср шароитида жамият табиий равишда келиб чиққанлигини, инсон фақат бошқалар ёрдамида ҳаёт қийинчиликларига қарши кураша олиши мумкинлигини асослаб берди. «Ҳар бир инсон, — дейди Ф., — ўз табиати б-н шундай тузилганки, у яшаш ва олий даражадаги етукликка эришмоқ учун кўп нарсаларга муҳтож бўлади, у бир ўзи бундай нарсаларни қўлга кирита олмайди, уларга эга бўлиш учун инсонлар жамоасига эҳтиёж туғилади... Бундай жамоа аъзоларининг фаолияти бир бутун ҳолда уларнинг ҳар бирига яшаш ва етукликка эришув учун зарур бўлган нарсаларни етказиб беради. Шунинг учун инсонлар кўпайдилар ва ернинг аҳоли яшайдиган қисмига ўрнашдилар, натижада инсон жамоаси вужудга келди». Шаҳарлар, унинг фикрича, инсонларнинг жамоа бўлиб уюшишининг олий шакли бўлиб, унда инсоний баркамол бўлиб етишиши учун зарурий шароитлар бўлади. Ф. инсонлар табиий эҳтиёж натижасида ўзаро бирлашиб, жамоани ташкил қилганлигини алоҳида таъкидлайди.
Ф. улуғ гуманист, инсонпарвар файласуф сифатида инсон қадрқимматини камситувчи ва ўзга мамлакатларни босиб олишга асосланган жамиятга қарши чиқади. Мутафаккир одамларни тинчтотув ва ўзаро ҳамкорликда яшашга, инсонпарвар бўлишга даъват этади. «Одамларга нисбатан уларни бирлаштирувчи бошланғич асос инсонийликдир, шунинг учун одамлар инсоният туркумига кирганликлари учун ўзаро тинчликда яшамоклари лозим», — дейди мутафаккир.
Ф.нинг эътиборга сазовор фикрларидан бири жамият тараққиётида географик муҳитнинг ўрни масаласидир. Унинг ўйлашича, кишиларнинг муайян қудудда яшаши уларнинг турмуш тарзи, урфодатлари, ахлоқи, хулқодобига таъсир кўрсатади, жамоага бирлашувига ёрдам беради. У мукаммал жамият тўғрисидаги таълимотида одамларни турли гуруҳларга ажратади. Бунда у инсонларни қайси динга эътиқод қилишига, ирқига қараб эмас, балки ақлий қобилияти, билими, илмфанга қизиқишини инобатга олади. Ф. дин инсон камолотига, маърифатга хизмат қилиши лозим, деган фикр тарафдори эди. Олимнинг дунёқараши диний хурофотдан холи бўлиб, дин эркинлигига асосланган. У ислом динига, Қуръонга катта ҳурмат б-н қаради. Уни кишиларни хулқодобга ўргатувчи манба деб билди. Айни вақтда ундан ўз гаразли ва шахсий манфаатлари йўлида фойдаланувчи, жаҳолатга ундовчиларнинг фикрига қўшилмади.
Ф. шаҳардавлатларни фозил ва жоҳилга ажратади. Фозил шаҳар халқини бахтсаодатга элтиши, унинг бошлиғи эса адолатли, юксак ахлоқли ва маърифатли, ўзида бутун ижобий хислатларни тўплаган бўлиши лозим. Пекин, шундай шаҳар ёки мамлакатлар бўладики, уларнинг аҳолиси нафсга берилган, бутун фикризикри бойлик тўплаш бўлади. Ф. бундай шаҳарларни жоҳил шахарлар деб атайди. Жоҳил шаҳарларнинг бошлиқлари ҳам фақат бойлик тўплашга ружу қўйган бўлади. «Улардан чиққан раҳбар ҳам, — деб таъкидлайди аллома, — раҳбарликни молдунё кўпайтиришда деб билади. Шунинг учун ҳам улар эртаюкеч молдунё тўплаш ҳаракатида бўлади. Бундай раҳбарларнинг қўл остида бўлган шаҳар халқида ҳар турли бузуқ одатлар, шаҳвоний нафс, бир-бирини кўролмаслик, бир-бирини талаш, душманлик, низожанжаллар пайдо бўлади». Ф.нинг ёзишича, ҳақиқий бахтга эришиш учун ҳаракат қилувчи, ўзаро ёрдам қилувчи, халқини бирлаштирган шаҳар — фозил шаҳар ҳисобланади. Бахтга эришиш мақсадида ўзаро ёрдам берган ва бирлашган кишилар фазилатли жамоа бўлади. Ф. фикрига кўра, давлатни идора этувчи шахс ўзининг фазилат ва хулқодоби б-н ажралиб туриши, хусусан у 6 та хислатни эгаллаган бўлиши; яъни адолатли ва доно бўлиши, бошқаларга ғамхўрлик қилиши, қонунларга тўла риоя этиши ва қонунларни ярата олиши, келгусини олдиндан кўра билиши керак. Ф.нинг талқинича, фозил шаҳарлар юқори маданиятли бўлади. Унда яшайдиган халқ ўзи истаган касбҳунарни эгаллайди. Бундай жамиятда тўла эркинлик ва тенг ҳуқуклик ҳукм суради. Ф.нинг фозил жамоа ҳақидаги таълимоти унинг ахлоқий камолот ва бахтсаодатга эришув ҳамда инсонпарварлик ғоялари б-н чамбарчас боғлиқдир. У ўзининг ижтимоийфалсафий, сиёсий ва ахлоқий қарашлари марказига инсонни, унинг мақсад муддаоларини ўрганишни, ахлоқий камолот ва бахтсаодатга эришув йўлларини кўрсатишни қўяди. Ахлоқий камолот деганда, хайрэҳсонли ишлар, гўзал инсоний фазилатларни тушунади. Ахлоқий камолотга халакит берувчи салбий хислатларга дангасалик, бекорчилик, билимсизлик, онгсизлик, касбҳунарсизликни киритади. Ф. акл, илм ва маърифатни бахтсаодатга эришишнинг асосий воситаси деб билди.
Ф. инсон фазилатларини туғма ва яшаш жараёнида пайдо бўладиган фазилатларга бўлади. Олимнинг фикрича, туғма фазилатларга инсоннинг ўта ўткир зеҳнлилиги, бирор нарсани билишга ўта қобилиятсизлилиги киради. Лекин туғма фазилатлар ҳаётда кам учрайди. Асосий ахлоқий фазилатларни одам яшаш давомида эгаллайди. Туғма фазилатли одамлар ҳам тарбияга муҳтож. Агар ундай одамни тарбиялаб ва тўғри йўлга солиб турилмаса, унинг қобилияти тезда сўниб қолиши мумкин. Туғма қобилият ҳам нисбий тушунчадир. Баъзи кишилар туғма қобилиятини ишга солиб яхши натижага эришса, бошқалари ёмон натижага эришиши мумкин.
Ф. мусиқани инсон тарбиясига таъсир қилувчи омиллардан бири деб билли. У мусиқани инсонга нафосат, эстетик завқ бағишловчи, ҳистуйғулари ва ахлоқини тарбияловчи муҳим восита, деб ҳисоблайди. Мутафаккир «Мусиқа ҳақида катта китоб» номли кўп жилдли асарида мусиқа назарияси ва тарихи, турли мусиқа асбоблари, куйлар ва уларнинг ички тузилиши, товушлар, ритмлар, оҳанглар ҳақида маълумот берди; илми ийқо, илми таълиф фанларига асос солди. Юқоридаги асарида ўтмишдаги мусиқашунос ва тадқиқотчилар мусиқа тараққиётига катта ҳисса қўшганлигини алоҳида қайд қилади. Шунингдек, куйлар уйғунлиги, куй ижро этиш усуллари ҳақида сўз юритади. Ривоятларда келтирилишича, Ф. янги мусиқа асбоби яратган, куй басталаган, моҳир созанда сифатида ном чиқарган. Ф.нинг айтишича, мусиқий тасаввурлар инсон руҳининг энг нозик жойидан қайнаб чиқиб, оҳанг ҳолида сезги қувватларига таъсир қилади.
Ф.нинг дунёқараши, унинг жамият ва ахлоқ тўғрисида яратган яхлит таълимоти илк ўрта асрлар ва кейинги даврларда ижтимоийфалсафий, сиёсий ва ахлоқий фикр ривожида муҳим аҳамиятга эга бўлди. Унинг қарашлари Шарқ мамлакатларига кенг ёйилди. Ўрта аср мутафаккирлари Ибн Халликон, Ибн алКифтий, Ибн Аби Усабиъа, Байҳақий, Ибн Сино, Ибн Божа, Умар Хайём, Беруний, Ибн Рушд, Ибн Халдун ва б. Форобийнинг таълимотини чуқур ўрганиб, уни янги ғоялар б-н бойитганлар. Буюк мутафаккир ва шоирлардан Алишер Навоий ва Абдураҳмон Жомий, Жалолиддин Давоний Ф.нинг ижтимоийфалсафий, сиёсий ва ахлоқий таълимотидан баҳраманд бўлганлар.
Ф. илгари сурган фикрлар 16—20- а. ларда ҳам мусулмон мамлакатлари олимлари томонидан катта қизиқиш б-н ўрганилди. Мутафаккир қолдирган мерос фақат Шарқ мамлакатларида эмас, балки Европада ҳам тарқалди ва ижтимоийфалсафий фикр тараққиётида сезиларли таъсир кўрсатди.
Ф.нинг илмий меросини ўрганиш 20-а. нинг 1ярмида бошланган. Европа олимлари Карра де Во, Р. Хортен, М. Алонса, Д. М. Донлап, А. Штекл, Т. У. Буур, Б. М. Штреншнейдер, Г. Лей, Р. Хаммонд, Р. де Эрланжер, И. Гольдциер, Ф. Детерици, Г. Фармер, Н. Ришар ва б. Форобийнинг илмий меросини ўрганишга ўз ҳиссаларини қўшдилар. Рус олимлари А. Кримский, М. М. Филиппов, Т. И. Райнов, В. В. Бартольд, Е. Э. Бертельс, С. Н. Григорян, О. В. Трахтенберг, А. В. Сагадеев, А. М. Жоҳид ва б. Форобий асарларини тадқиқ этиш борасида кўп иш қилдилар. Яқин ва Ўрта Шарқ мамлакатлари олимлари Деххудо Ҳусайний, алФахури, Усмон Амин, М. Махди, Сайд Нафисий, И. Мадкур, Ражаби Табризий, Мехрдод, А, Атеш, Ойдин, Умар Фаррух, Саидҳусайн Носир, Маҳмуд Аббос, Туркер ва б. Форобийнинг ҳаёти ва ижоди б-н қизиқдилар. Қозоқ олимлари А. Мошанов, А. X. Қосимжонов, А. Кубасов, С. К. Сатибекова ва б. Форобийнинг асарларини рус тилида чоп этиб, ижтимоийфалсафий, мантиқий ва ахлоқий қарашларини таҳлил қилдилар. Ф.нинг бой илмий меросини ўрганишда, айниқса, ўзбек олимларининг ҳиссаси катта бўлди. А. Саадий, Т. Н. ҚориНиёзий, И. М. Мўминов, В. Й. Зоҳидов, М. К. Орипов, Р. Носиров, Ҳ. Алиқулов, О. Файзуллаев, А. Казибердов, А. Ирисов ва б. алломанинг ҳаёти, ижоди ва фалсафий қарашлари ҳақида и.т. олиб бордилар. М. М. Хайруллаев собиқ Шўролар даврида биринчи булиб И. М. Мўминов раҳбарлигида 1966 й. Форобийнинг фалсафий мероси ҳамда дунёқарашига бағишланган дрлик диссертациясини ҳимоя қилди ва Ўзбекистонда форобийшуносликка асос солди.
Республикамиз мустақилликка эришгач, қомусий олимнинг асарлари ўзбек тилида чоп этила бошлади, унинг бой мероси холисона, тарихийлик ва мантиқийлик тамойиллари асосида ёритила бошланди Олий ўқув юртлари, мактаб ва кутубхоналар, кўчалар унинг номи б-н аталади.
Ас: Рисолалар, Т., 1975; Философские трактаты, АлмаАта, 1972; Фозил одамлар шаҳри, Т., 1993.
Ад: Хайруллаев М. М., Форобий ва унинг фалсафий рисолалари, Т., 1963; Хайруллаев М. М., Абу Наср Форобий, Т., 1966; Григорян С. Н., Средневековая философия народов Ближнего и Среднего Востока, М., 1966; Хайруллаев М. М., Мировозрение Фараби и его значение в истории философии, Т., 1967; Хайруллаев М. М ., Уйғониш даври ва Шарк мутафаккири, Т., 1971; Хайруллаев М. М., Фараби. Эпоха и учение, Т., 1975; Из философского наследия народов Ближнего и Среднего Востока, Т., 1972; Аль-Фараби. Научное наследие. Сборник, М., 1975; Социальноутопические идеи в Средней Азии, Т., 1983; Аликулов X. А., Этические воззрения мыслителей Средней Азии и Хорасана, Т., 1992; Хайруллаев М. М ., Ўрта Осиёда илк уйгониш даври маданияти, Т., 1994; Ўзбекистонда ижтимоийфалсафий фикрлар тарихидан, Т., 1995; Жумабоев Й ., Ўзбекистонда фалсафа ва ахлоқий фикрлар тараққиёти тарихидан, Т., 1997; Мўминов И. М., Ўзбекистондаги табиийилмий ва ижтимоийфалсафий тафаккур тарихидан лавҳалар. Т., 1999; Маънавият юлдузлари, Т., 1999.
Музаффар Хайруллаев, Ҳайдар Алиқулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.