Fosfat kislotalar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 226-b. — ziyouz.com
Fosfat kislotalar - fosfat angidrid (P2O5)ning suvli hosilalari. Bir molekula fosfat angidrid b-n bir neça molekula suv birikişiga karab 3 xil fosfat kislota olinişi mumkin: P2O5+H2O^2NRO, (metafosfat kislota); R,O5+2H2O^H4P2O7 (pirofosfat kislota); R,O5+ZN2O»2H3PO4 (ortofosfat kislota). Bularning içida eng muximi ortofosfat kislota, u töğridantögri fosfat kislota deb ataladi. Fosfat kislota (H3PO4) — rangeiz, tiniq kristall modda. Suyuklaniş trasi 42,35°, ziçligi 1,87 g/sm'. Normal şaroitda inert, yuqori trada köpgina metall va ularning oksidlari b-n reaksiyaga kirişadi va, hatto kvars b-n oltinga ham ta'sir etadi. Fosfat kislota suv b-n har qanday nisbatda aralaşadi. Ortofosfat kislota 3 asosli, u 3 xil tuz hosil qiladi, mas, Sa(H2PO4)2 — kalsiy digidrofosfat (birlamçi fosfat); Sa2(HPO4)2 — kalsiy gidrofosfat (ikkilamçi fosfat); Sa3(PO4)2 — kalsiy fosfat (uçlamçi fosfat).
Fosfat kislota texnikada ekstraksion va termik usullar b-n olinadi. Ekstraksion usul maydalangan va ozroq fosfatga kislota qöşilgan tabiiy fosforitni sulfat kislota eritmasida eritişdan iborat. Termik usulda esa avval fosforitdan sof fosfor ajratib olinadi, söngra uni kuydirib fosfor (V) oksid — fosfat angidrid hosil qilinadi. Bu moddaga suv ta'sir ettirib uni N,PO4 ga aylantiriladi. Metafosfat kislota orto yoki pirofosfat kislotani qizdirib olinadi. Pirofosfat kislota esa gidrofosfatlarni qizdirib va b. usullarda olinadi.
Fosfat kislota öğitlar, texnik reaktivlar i.ç.da muhim xom aşyo. U organik mahsulotlar sintezida, faollangan kumir i.ç.da, metallar sirtida himoya qoplamalar hosil qilişda qöllanadi. Tozalangan, oziq-ovqat fosfat kislotasi deb ataladigan xili spirtsiz içimliklar, farmatsevtik preparatlar, ozuqa konsentratlari tayyorlaşda işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФОСФАТ КИСЛОТАЛАР - фосфат ангидрид (Р2О5)нинг сувли ҳосилалари. Бир молекула фосфат ангидрид б-н бир неча молекула сув бирикишига караб 3 хил фосфат кислота олиниши мумкин: Р2О5+Н2О^2НРО, (метафосфат кислота); Р,О5+2Н2О^Н4Р2О7 (пирофосфат кислота); Р,О5+ЗН2О»2Н3РО4 (ортофосфат кислота). Буларнинг ичида энг мухими ортофосфат кислота, у тўғридантўгри фосфат кислота деб аталади. Фосфат кислота (Н3РО4) — рангеиз, тиниқ кристалл модда. Суюкланиш траси 42,35°, зичлиги 1,87 г/см’. Нормал шароитда инерт, юқори трада кўпгина металл ва уларнинг оксидлари б-н реакцияга киришади ва, ҳатто кварц б-н олтинга ҳам таъсир этади. Фосфат кислота сув б-н ҳар қандай нисбатда аралашади. Ортофосфат кислота 3 асосли, у 3 хил туз ҳосил қилади, мас, Са(Н2РО4)2 — кальций дигидрофосфат (бирламчи фосфат); Са2(НРО4)2 — кальций гидрофосфат (иккиламчи фосфат); Са3(РО4)2 — кальций фосфат (учламчи фосфат).
Фосфат кислота техникада экстракцион ва термик усуллар б-н олинади. Экстракцион усул майдаланган ва озроқ фосфатга кислота қўшилган табиий фосфоритни сульфат кислота эритмасида эритишдан иборат. Термик усулда эса аввал фосфоритдан соф фосфор ажратиб олинади, сўнгра уни куйдириб фосфор (V) оксид — фосфат ангидрид ҳосил қилинади. Бу моддага сув таъсир эттириб уни Н,РО4 га айлантирилади. Метафосфат кислота орто ёки пирофосфат кислотани қиздириб олинади. Пирофосфат кислота эса гидрофосфатларни қиздириб ва б. усулларда олинади.
Фосфат кислота ўғитлар, техник реактивлар и.ч.да муҳим хом ашё. У органик маҳсулотлар синтезида, фаолланган кумир и.ч.да, металлар сиртида ҳимоя қопламалар ҳосил қилишда қўлланади. Тозаланган, озиқ-овқат фосфат кислотаси деб аталадиган хили спиртсиз ичимликлар, фармацевтик препаратлар, озуқа концентратлари тайёрлашда ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.