Fosfatlar

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 227-b. — ziyouz.com

Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 75%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

Fosfatlar — fosfat kislota tuzlari va efirlari. Ortofosfat va polimer (yoki kondensatlangan) F.ga bölinadi. Kondensatlangan F. tetraedrik [PO4]3~ guruxlarning özaro birlaşiş usuliga köra polifosfatlar, metafosfatlar va ultrafosfatga bölinadi. Polifosfatlar — PO3— O—RO,— zanjirlardan iborat [PO4]3~ guruhlardan tuzil gan (zanjirlarda 105 gaça fosfat atomlari bölişi mumkin). Metafosfatlarda [PO4]3~ tetraedrlar berk xalqalar hosil qiladi. Ultrafosfatlar tarmoklangan zanjir va halqalardan tuzilgan. Ultrafosfatlar tarkibida Me,O:P2O5 nisbati 0>1 dan kiçik böladi. Ultrafosfatlar suvda kam eriydi. Ular suvda gidrolizlanib turli meta va polifosfatlar hosil qiladi. Ortofosfatlar — ortofosfat kislota (H3PO4) tuzlari. Ular bir almaşingan [mas, KH2PO4, Sa(H2PO4)2 va b.], ikki almaşingan [mas, (NH4)2 HPO4, NH4NaHPO4 va b.] va uç almaşingan [mas, Sa3(PO4)2, NH4MgPO4 va b.] ortofosfatlarga bölinadi. F. tarkibidagi [PO4P~ anion xam tetraedrik tuzilişga ega. Nordon ortofosfatlar qizdirilganida qizdiriş şaroitiga qarab halqasimon metafosfatlar yoki zanjirsimon polifosfatlar hosil bölişi mumkin. Normal (örta) ortofosfatlar (Me',PO4) qizdirilganida özgarmaydi, lekin kation termik beqaror bölsa, parçalanib uçuvçan mahsulotlar ajralib çiqişi mumkin. Bir almaşingan ortofosfatlar suvda eriydi. Ikki va uç almaşingan ortofosfatlardan faqat işqoriy metallar hamda ammoniy ortofosfatlari suvdagi eritmalarda gidrolizlanadi. Mac, NaH2PO4, Na2HPO4 va Na3PO4 larning 1%li eritmalarida rN 4, 6, 8, 9 va 12,1 ga teng. Bi, Sn, Ti, Zr, Hf, Th lardan boşqa metallarning ortofosfatlari kuçli kislotalarda eriydi. Suvda eruvçan ortofosfatlar hosil qiliş uçun metallarning gidroksid yoki karbonatlari eritmasiga tegişli miqsorda H3PO4 qöşiladi.

Kalsiy va ammoniy ortofosfatlar fosforli öğitlar, emallar, böğiq şişalar i.ç.da, farmatsevtika sanoatida, olovbardoş materiallar tayyorlaşda qöllanadi. Kalsiy va ammoniyning kristall holdagi, bir almaşingan ortofosfatlari juda qimmatli segneto va pyezoelektrik materiallardir.

Tuzilişi turliça polimer F.ni quyidagi formula b-n ifodalaş mumkin: çiziqli polifosfatlar Mep+2 R„O3l+1> qalqali polifosfatlar Mep RpO3p. Bu yerda p — polimerlaniş darajasi. Polimer F.ning xossalari kation tabiatiga, fosfatanionning tuzilişi, polimerlaniş darajasi, fosfat strukturasi va b.ga boğliq. Siklik metafosfatlar içida trimeta, tetrameta, geksameta va oktametafosfatlar köproq örganilgan.

Fosfat kislota efirlaridan bir, ikki va uç almaşingan ortofosfatlar mavjud. Ular POC13 ga spirt ta'sir ettirib olinadi. Pestitsidlar, ekstragentlar va b. sifatida qöllanadi. Ba'zi organik F. (nuklein kislotalar, adenozintrifosfat kislotalar) tirik organizmlarda muhim funksiyalarni bajaradi.

Saidahrol Töxtayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФОСФАТЛАР — фосфат кислота тузлари ва эфирлари. Ортофосфат ва полимер (ёки конденсатланган) Ф.га бўлинади. Конденсатланган Ф. тетраэдрик [РО4]3~ гурухларнинг ўзаро бирлашиш усулига кўра полифосфатлар, метафосфатлар ва ультрафосфатга бўлинади. Полифосфатлар — РО3— О—РО,— занжирлардан иборат [РО4]3~ гуруҳлардан тузил ган (занжирларда 105 гача фосфат атомлари бўлиши мумкин). Метафосфатларда [РО4]3~ тетраэдрлар берк халқалар ҳосил қилади. Ультрафосфатлар тармокланган занжир ва ҳалқалардан тузилган. Ультрафосфатлар таркибида Ме,О:Р2О5 нисбати 0>1 дан кичик бўлади. Ультрафосфатлар сувда кам эрийди. Улар сувда гидролизланиб турли мета ва полифосфатлар ҳосил қилади. Ортофосфатлар — ортофосфат кислота (Н3РО4) тузлари. Улар бир алмашинган [мас, КН2РО4, Са(Н2РО4)2 ва б.], икки алмашинган [мас, (NH4)2 НРО4, NH4NaHPO4 ва б.] ва уч алмашинган [мас, Са3(РО4)2, NH4MgPO4 ва б.] ортофосфатларга бўлинади. Ф. таркибидаги [РО4Р~ анион хам тетраэдрик тузилишга эга. Нордон ортофосфатлар қиздирилганида қиздириш шароитига қараб ҳалқасимон метафосфатлар ёки занжирсимон полифосфатлар ҳосил бўлиши мумкин. Нормал (ўрта) ортофосфатлар (Ме’,РО4) қиздирилганида ўзгармайди, лекин катион термик беқарор бўлса, парчаланиб учувчан маҳсулотлар ажралиб чиқиши мумкин. Бир алмашинган ортофосфатлар сувда эрийди. Икки ва уч алмашинган ортофосфатлардан фақат ишқорий металлар ҳамда аммоний ортофосфатлари сувдаги эритмаларда гидролизланади. Mac, NaH2PO4, Na2HPO4 ва Na3PO4 ларнинг 1%ли эритмаларида рН 4, 6, 8, 9 ва 12,1 га тенг. Bi, Sn, Ti, Zr, Hf, Th лардан бошқа металларнинг ортофосфатлари кучли кислоталарда эрийди. Сувда эрувчан ортофосфатлар ҳосил қилиш учун металларнинг гидроксид ёки карбонатлари эритмасига тегишли миқцорда Н3РО4 қўшилади.

Кальций ва аммоний ортофосфатлар фосфорли ўғитлар, эмаллар, бўғиқ шишалар и.ч.да, фармацевтика саноатида, оловбардош материаллар тайёрлашда қўлланади. Кальций ва аммонийнинг кристалл ҳолдаги, бир алмашинган ортофосфатлари жуда қимматли сегнето ва пьезоэлектрик материаллардир.

Тузилиши турлича полимер Ф.ни қуйидаги формула б-н ифодалаш мумкин: чизиқли полифосфатлар Меп+2 Р„О3л+1> қалқали полифосфатлар Меп РпО3п. Бу ерда п — полимерланиш даражаси. Полимер Ф.нинг хоссалари катион табиатига, фосфатанионнинг тузилиши, полимерланиш даражаси, фосфат структураси ва б.га боғлиқ. Циклик метафосфатлар ичида тримета, тетрамета, гексамета ва октаметафосфатлар кўпроқ ўрганилган.

Фосфат кислота эфирларидан бир, икки ва уч алмашинган ортофосфатлар мавжуд. Улар РОС13 га спирт таъсир эттириб олинади. Пестицидлар, экстрагентлар ва б. сифатида қўлланади. Баъзи органик Ф. (нуклеин кислоталар, аденозинтрифосфат кислоталар) тирик организмларда муҳим функцияларни бажаради.

Саидаҳрол Тўхтаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.