Fosfatlar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 227–228-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Fosfatlar FOSFATLAR, tabiiy fosfatlar — minerallar sinfi, tarkibi nihoyatda xilma-xil bölgan ortofosfat kislotasi tuzlari H3PO4. 230 ga yaqin mineraldan tarkib topgan; örtaça tuzlar (mas, ksenotim Y[PO4], monatsit) kam. Orolli va qatlamli strukturaga ega. F., asosan, ikki yoki undan ortiq kationlarning [Sa2+, Ğe2+, Ğe3+, Al3+, (UO2)2+, Cu2+, Mn2+, Pb2+, Zn2+ va b.], qöşimça anionlarning (ON^, C1~, Ğ~, O2, CO2) yoki molekulyar suvning murakkab birikmasidan iborat. Ba'zi F. monetit SaNRO4 tipidagi nordon tuzlardan taşkil topgan. F. yaxlit donador agregatlar, tuproqsimon massalar, oolitlar, konkretsiyalar, ba'zan qirralangan kristallar körinişida uçraydi. Rangi turli xilda böladi. Qattikligi 2 dan 5—6 gaça, ziçligi 1,7—7,1 g/sm3. F., asosan, toğ jinslarida tarqalgan; eng köp tarqalgan va amaliy ahamiyatga ega bölgan apatit guruhi (F.ning ham tarkibiy qismi bölgan) minerallari, vivianit (Ğe2+, Ğe3+) [PO4] 8H2O, monatsit, ksenotim, ambligonit LiAl[PO4] • (Ğ, ON), torbernit, otenit, feruza va b. F., asosan, Yer pöstining yuqori qismi — dengiz va köl tublari, botqoqliklar, nuraş pösti, köpgina rudali konlarning oksidlaniş zonasida hosil böladi. F. magmatik kelib çiqişga ega (apatit, monatsit, ksenotim) hamda gidrotermal tomirlarda aksessor mineral sifatida uçraydi. F.dan fosfat rudalari (apatit va fosforit) sifatida foydalaniladi. Ba'zi F.dan: vivianit — arzon kök böyoq va mahalliy fosfor öğiti, monatsit — toriy va noyob yer elementlari, ambligonit — litiy rudasi, feruza — zargarlik toşi sifatida foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФОСФАТЛАР, табиий фосфатлар — минераллар синфи, таркиби ниҳоятда хилма-хил бўлган ортофосфат кислотаси тузлари Н3РО4. 230 га яқин минералдан таркиб топган; ўртача тузлар (мас, ксенотим Y[PO4], монацит) кам. Оролли ва қатламли структурага эга. Ф., асосан, икки ёки ундан ортиқ катионларнинг [Са2+, Ғе2+, Ғе3+, Al3+, (UO2)2+, Cu2+, Mn2+, Pb2+, Zn2+ ва б.], қўшимча анионларнинг (ОН^, С1~, Ғ~, О2, СО2) ёки молекуляр сувнинг мураккаб бирикмасидан иборат. Баъзи Ф. монетит СаНРО4 типидаги нордон тузлардан ташкил топган. Ф. яхлит донадор агрегатлар, тупроқсимон массалар, оолитлар, конкрециялар, баъзан қирраланган кристаллар кўринишида учрайди. Ранги турли хилда бўлади. Қаттиклиги 2 дан 5—6 гача, зичлиги 1,7—7,1 г/см3. Ф., асосан, тоғ жинсларида тарқалган; энг кўп тарқалган ва амалий аҳамиятга эга бўлган апатит гуруҳи (Ф.нинг ҳам таркибий қисми бўлган) минераллари, вивианит (Ғе2+, Ғе3+) [РО4] 8Н2О, монацит, ксенотим, амблигонит LiAl[PO4] • (Ғ, ОН), торбернит, отенит, феруза ва б. Ф., асосан, Ер пўстининг юқори қисми — денгиз ва кўл тублари, ботқоқликлар, нураш пўсти, кўпгина рудали конларнинг оксидланиш зонасида ҳосил бўлади. Ф. магматик келиб чиқишга эга (апатит, монацит, ксенотим) ҳамда гидротермал томирларда акцессор минерал сифатида учрайди. Ф.дан фосфат рудалари (апатит ва фосфорит) сифатида фойдаланилади. Баъзи Ф.дан: вивианит — арзон кўк бўёқ ва маҳаллий фосфор ўғити, монацит — торий ва ноёб ер элементлари, амблигонит — литий рудаси, феруза — заргарлик тоши сифатида фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.