Fosfidlar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 228–229-b. — ziyouz.com
Fosfidlar — fosforning metallar, şuningdek, fosforga nisbatan elektr musbat metallmaslar (V, Si, As va b.) b-n bölgan birikmalari. Işqrriy va işqoriyer metallarning F.i suvda va suyultirilgan kislotalarda parçalanib fosfin ajratib çiqaradi. Işqoriyer metallarning va mis guruhçasidagi metallarning F.i. issiqqa çidamsiz; bu xil F. tarkibida nisbatan köproq fosfor tutganda yarimötkazgiç xossaga ega böladi. Oraliq metallar, lantanoid va aktinoidlar F.i kimyoviy barkaror, suv va suyultirilgan kislotalarda parçalanmaydi.
F. elementlardan 600—1200° da vakuum ostida sintezlaş natijasida yoki inert gazlar atmosferada hosil böladi; fosfinga metallar va metallmaslar yoki ularning oksidlarini ta'sir ettirib olinadi va h.k. Galliy Ga, indiy In va b. metallarning F.i yarimötkazgiçlar, pyx F.i kemiruvçilarga qarşi zaharli dori sifatida qöllanadi. F. ba'zi rangli metallar krtişmalarining antifriksion xossalarini yaxşilaş maqsadida ularning tarkibiga qöşiladi. Pirotexnikada signal vositasi sifatida işlatiladi. FOSFIN, RN, — fosforning vodorod b-n birikmasi; sasigan baliq hidi keladigan rangsiz gaz; ziçligi 1,55 g/l, suyuklanişi trasi — 133°, qaynaş trasi —87,8°. Qizdirilganda fosfor b-n vodorodga parçalanadi. Kimyoviy xossasi jihatidan ammiakka öxşaydi. Kuçli qaytaruvçi. 100° dan yuqori trada havoda yonadi. Kalsiy fosfid Sa,P2 ga xlorid kislota HC1 ta'sir ettirib olinadi. Juda zaharli.
Özözidan alangalanadigan suyuq F. deb ataladigan difosfin P2H4 ning kaynaş trasi 65°, —99° da qotadi. Kislotalar b-n reaksiyaga kirişmaydi. Uzok, vaqt saqlansa, özidan astasekin PH3 çiqarib sariq rangli qattiq F.— P]2H6 ga aylanadi. Qattiq F. suvda va organik erituvçilarda erimaydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФОСФИДЛАР — фосфорнинг металлар, шунингдек, фосфорга нисбатан электр мусбат металлмаслар (В, Si, As ва б.) б-н бўлган бирикмалари. Ишқррий ва ишқорийер металларнинг Ф.и сувда ва суюлтирилган кислоталарда парчаланиб фосфин ажратиб чиқаради. Ишқорийер металларнинг ва мис гуруҳчасидаги металларнинг Ф.и. иссиққа чидамсиз; бу хил Ф. таркибида нисбатан кўпроқ фосфор тутганда яримўтказгич хоссага эга бўлади. Оралиқ металлар, лантаноид ва актиноидлар Ф.и кимёвий баркарор, сув ва суюлтирилган кислоталарда парчаланмайди.
Ф. элементлардан 600—1200° да вакуум остида синтезлаш натижасида ёки инерт газлар атмосферада ҳосил бўлади; фосфинга металлар ва металлмаслар ёки уларнинг оксидларини таъсир эттириб олинади ва ҳ.к. Галлий Ga, индий In ва б. металларнинг Ф.и яримўтказгичлар, pyx Ф.и кемирувчиларга қарши заҳарли дори сифатида қўлланади. Ф. баъзи рангли металлар кртишмаларининг антифрикцион хоссаларини яхшилаш мақсадида уларнинг таркибига қўшилади. Пиротехникада сигнал воситаси сифатида ишлатилади. ФОСФИН, РН, — фосфорнинг водород б-н бирикмаси; сасиган балиқ ҳиди келадиган рангсиз газ; зичлиги 1,55 г/л, суюкланиши траси — 133°, қайнаш траси —87,8°. Қиздирилганда фосфор б-н водородга парчаланади. Кимёвий хоссаси жиҳатидан аммиакка ўхшайди. Кучли қайтарувчи. 100° дан юқори трада ҳавода ёнади. Кальций фосфид Са,Р2 га хлорид кислота НС1 таъсир эттириб олинади. Жуда заҳарли.
Ўзўзидан алангаланадиган суюқ Ф. деб аталадиган дифосфин Р2Н4 нинг кайнаш траси 65°, —99° да қотади. Кислоталар б-н реакцияга киришмайди. Узок, вақт сақланса, ўзидан астасекин РН3 чиқариб сариқ рангли қаттиқ Ф.— Р]2Н6 га айланади. Қаттиқ Ф. сувда ва органик эритувчиларда эримайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.