Fosforitlar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 231–232-b. — ziyouz.com
Fosforitlar — fosfatlar (asosan, apa*git)ga töyingan çökindi toğ jinslari. F. tarkibida fosfat angidridi (P2O5)ning miqdori 18%dan kam bölmasligi kerak, ammo geologik qidiruv işlari amaliyotida tarkibida 5—18% gaça P2O5 bölgan toğ jinslari xam F.ga kiritiladi. Sof F.ning rangi asosan oq bölib, juda kam uçraydi. F. tarkibidagi rangli moddalarga köra qora, kulrang, jigarrang, ba'zan kök, yaşil, qizil, sariq, oç kulrang böladi. F. tarkibida deyarli har doim organik moddalar, Sa, Mg, Fe karbonatlari, gil minerallari, pirit, temir gidrooksid, kvars, xalsedon böladi. F.da uran, lantanoidlarning seriy guruhiga mansub elementlari hamda köproq Y, Pb, Sr, oz mikdorda V, Sc, Zr, Se, Be aralaşmalari töplanişi mumkin. F. strukturasiga qarab yaxlit, donador, jelvaksimon (konkretsion), şağalsimon, konglomeratli turlarga bölinadi. Yaxl it va donador F. köp tarqalgan. Yaxlit (geosinklinal) F. ziç bir xil jinedan iborat bölib, tarkibidagi juda kiçik dumaloq fosfat donalari va oolitlar fosfat, karbonat yoki silikat angidrid (SiO2) birikmalari yordamida jipelaşgan. Mahsuldor qatlamlari qalin (10 m dan ortiq), yuqori sifatli (28—36% P2O,), keng maydonda tarqalgan. Bunday F. konlari Xubsugul (Mongoliya), Kunyana (Xitoy), Jorjina (Avstraliya) kembriy yotqiziqlarida mavjud. Donador (platforma) F. — karbonat yoki terrigen çökindi toğ jinslari, tarkibidagi fosfat donalari hamda dengiz organizmlari qoldiqlari karbonat, silikat angidrid yoki gil yordamida jipelaşgan. Mahsuldor qatlam kalinligi köpinça 2—3 m (ba'zan 10 m gaça), tarkibida 22— 30% P2O5 böladi. Bu tipdagi F. Rossiyaning Yevropa kismi, Şim. Afrika, Örta Osiyoda bör va paleogen yotqiziqlarida keng Tarkalgan. F. paydo bölişi haqida turli biokimyoviy, kimyoviy va biogen nazariyalar mavjud bölib, biokimyoviy nazariya köpçilik tomonidan tan olingan. F. kimyo, tibbiyot va oziq-ovqat sanoatida işlatiladigan fosfor, fosfor kislota va turli fosforli birikmalar oliş manbasi hisoblanadi. Asosiy iste'molçi — q.x. bölib, F. 90% gaça fosforli öğitlar tayyorlaşda işlatiladi. Undan taşqari, F.dan yölyölakay sanoat masştabida bir qança noyob elementlar ajratib olinadi. RF, Boltiqböyi, Sibir, Qozoğistonda yirik F. konlari bor. Özbekiston hududida F. paleogen, bör, devon, silur va tokembriy yotqiziqlarida topilgal. Ular, asosan, Markaziy Qizilqumdagi JeroySardara (P2O, zaxirasi 57,68 mln.t), Şim. Yetimtoğ va Karakata konlarida mavjud.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФОСФОРИТЛАР — фосфатлар (асосан, апа*гит)га тўйинган чўкинди тоғ жинслари. Ф. таркибида фосфат ангидриди (Р2О5)нинг миқдори 18%дан кам бўлмаслиги керак, аммо геологик қидирув ишлари амалиётида таркибида 5—18% гача Р2О5 бўлган тоғ жинслари хам Ф.га киритилади. Соф Ф.нинг ранги асосан оқ бўлиб, жуда кам учрайди. Ф. таркибидаги рангли моддаларга кўра қора, кулранг, жигарранг, баъзан кўк, яшил, қизил, сариқ, оч кулранг бўлади. Ф. таркибида деярли ҳар доим органик моддалар, Са, Mg, Fe карбонатлари, гил минераллари, пирит, темир гидрооксид, кварц, хальцедон бўлади. Ф.да уран, лантаноидларнинг церий гуруҳига мансуб элементлари ҳамда кўпроқ Y, Pb, Sr, оз микдорда V, Sc, Zr, Se, Be аралашмалари тўпланиши мумкин. Ф. структурасига қараб яхлит, донадор, желваксимон (конкрецион), шағалсимон, конгломератли турларга бўлинади. Яхл ит ва донадор Ф. кўп тарқалган. Яхлит (геосинклиналь) Ф. зич бир хил жинедан иборат бўлиб, таркибидаги жуда кичик думалоқ фосфат доналари ва оолитлар фосфат, карбонат ёки силикат ангидрид (SiO2) бирикмалари ёрдамида жипелашган. Маҳсулдор қатламлари қалин (10 м дан ортиқ), юқори сифатли (28—36% Р2О,), кенг майдонда тарқалган. Бундай Ф. конлари Хубсугул (Монголия), Куньяна (Хитой), Жоржина (Австралия) кембрий ётқизиқларида мавжуд. Донадор (платформа) Ф. — карбонат ёки терриген чўкинди тоғ жинслари, таркибидаги фосфат доналари ҳамда денгиз организмлари қолдиқлари карбонат, силикат ангидрид ёки гил ёрдамида жипелашган. Маҳсулдор қатлам калинлиги кўпинча 2—3 м (баъзан 10 м гача), таркибида 22— 30% Р2О5 бўлади. Бу типдаги Ф. Россиянинг Европа кисми, Шим. Африка, Ўрта Осиёда бўр ва палеоген ётқизиқларида кенг Tapкалган. Ф. пайдо бўлиши ҳақида турли биокимёвий, кимёвий ва биоген назариялар мавжуд бўлиб, биокимёвий назария кўпчилик томонидан тан олинган. Ф. кимё, тиббиёт ва озиқ-овқат саноатида ишлатиладиган фосфор, фосфор кислота ва турли фосфорли бирикмалар олиш манбаси ҳисобланади. Асосий истеъмолчи — қ.х. бўлиб, Ф. 90% гача фосфорли ўғитлар тайёрлашда ишлатилади. Ундан ташқари, Ф.дан йўлйўлакай саноат масштабида бир қанча ноёб элементлар ажратиб олинади. РФ, Болтиқбўйи, Сибирь, Қозоғистонда йирик Ф. конлари бор. Ўзбекистон ҳудудида Ф. палеоген, бўр, девон, силур ва токембрий ётқизиқларида топилгал. Улар, асосан, Марказий Қизилқумдаги ЖеройСардара (Р2О, захираси 57,68 млн.т), Шим. Етимтоғ ва Караката конларида мавжуд.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.