Fosfororganik birikmalar

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 233–234-b. — ziyouz.com

Fosfororganik birikmalar — tarkibidagi fosfor atomi uglerod atomiga bevosita yoki geteroatom — kislorod, azot, oltingugurt orqali birikkan organik birikmalar sinfi. Keyingi tipdagi F. b. fosfat, pirofosfat, trifosfat kislota efirlari xrlida tabiatda keng tarqalgan (fosfat kislotalar); bularga nuklein kislotalar, köpgina muhim kofermentlar, adenozintrifosfat kislota va ba'zi vitaminlar kiradi.

F.b. turli belgilariga qarab tasniflanadi. Molekuladagi uglerod— fosfor (S—R) bogi soniga qarab, çunonçi: birlamçi (RPH2), ikkilamçi (R2PH) va uçlamçi (R3P) fosfinlar va ularning turli hosilalari (R — organik qoldiq), fosforning valentlik holatiga köra, 3 va 5 valentli fosfor hosilalari bor; fosforning kordinatsion soni 2, 4, 5 va 6 ga teng bölgan birikmalari ham ma'lum. Fosfor funksiyasi tasnifiga kura, fosfinlar, fosfin oksidlari (R3PO), sulfidlar (R,PS), iminlar (R3PNR), fosfinometilenlar (R3P=CR'R»), fosfoniy birikmalari (R4P'X ), kislorodli kislotalar: fosfonid (RPO2H2), fosfinid (R2POH), fosfonat (RPO3H2), fosfinat (R2PO2H) kislotalar va ularning turli sulfidli va nitritli analoglari hamda hosilalari, şuningdek, gipofosfit H3PO2, fosfit, H3PO, fosfat H3PO4 kislotalar va b. kislotalarning organik hosilalari (efirlar, amidlar, angidridlar va b.) böladi. Bundan taşqari, R— R bogli F.b. ham bor, mas, di, triva tetrafosfinlar, tegişli siklofosfinlar va ularning hosilalari.

F.b. sintezida S—R boğini hosil qiliş usulining ahamiyati katta. Bunga Arbuzov reaksiyasi: (RO),P+R' X—> >R'PO(OR)2+RX va MixaelisBekker reaksiyasi: (RO)2PONa +R'X ^R'PO (OR)2+NaX va b. reaksiyalar misol böladi.

F.b. texnikada, q.x.da, tibbiyotda, şuningdek, i.t. işlarida qöllanadi. Fosfororganik pestitsidlar (insektitsidlar, akaritsidlar, defoliantlar, stimulyatorlar va h.k.) köplab işlab çiqariladi. Sönggi yillarda Özbekiston FA Umumiy va noorganik kimyo in-ti olimlari tomonidan F.b. asosida yangi murakkab öğitlar, defoliantlar va östiruvçi moddalar sintez qilindi. Fosfat kislota b-n monoetanolamin suvdagi eritmasining özaro kimyoviy ta'siri natijasida olingan yangi modda etanolamin fosfat 2NH2C2H4OHH3PO4 stimulyatori şular jumlasidandir. F.b.dan tibbiyotda, asosan, oftalmologiyala foydalaniladi. Biologik muhim fosfatlar, mas, adenozintrifosfatlar, kokarboksilaza, bir qator vitaminlar muhim ahamiyatga ega. F.b. kompleks hosil qiluvçi moddalar sifatida rudalarni boyitişda (uran va b. metallar i.ç.da) qöllanadi. Köpgina F.b. surkov moylariga qöşimçalar, plastmassalar va tolalarning olovbardoş komponentlarM (antipirenlar), erituvçilar, gidravlik suyukliklar va b. sifatida işlatiladi. F.b.dan organik sintezda ham keng foydalaniladi. Ba'zi kuçli zaharlovçi moddalar (mas, zarin, zoman, tabun, fosforiltioxolinlar) ham F.b.ga mansub.

Zikrilla Isaboyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФОСФОРОРГАНИК БИРИКМАЛАР — таркибидаги фосфор атоми углерод атомига бевосита ёки гетероатом — кислород, азот, олтингугурт орқали бириккан органик бирикмалар синфи. Кейинги типдаги Ф. б. фосфат, пирофосфат, трифосфат кислота эфирлари хрлида табиатда кенг тарқалган (фосфат кислоталар); буларга нуклеин кислоталар, кўпгина муҳим коферментлар, аденозинтрифосфат кислота ва баъзи витаминлар киради.

Ф.б. турли белгиларига қараб таснифланади. Молекуладаги углерод— фосфор (С—Р) боги сонига қараб, чунончи: бирламчи (RPH2), иккиламчи (R2PH) ва учламчи (R3P) фосфинлар ва уларнинг турли ҳосилалари (R — органик қолдиқ), фосфорнинг валентлик ҳолатига кўра, 3 ва 5 валентли фосфор ҳосилалари бор; фосфорнинг кординацион сони 2, 4, 5 ва 6 га тенг бўлган бирикмалари ҳам маълум. Фосфор функцияси таснифига кура, фосфинлар, фосфин оксидлари (R3PO), сульфидлар (R,PS), иминлар (R3PNR), фосфинометиленлар (R3P=CR’R»), фосфоний бирикмалари (R4P’X ), кислородли кислоталар: фосфонид (RPO2H2), фосфинид (R2POH), фосфонат (RPO3H2), фосфинат (R2PO2H) кислоталар ва уларнинг турли сульфидли ва нитритли аналоглари ҳамда ҳосилалари, шунингдек, гипофосфит Н3РО2, фосфит, Н3РО, фосфат Н3РО4 кислоталар ва б. кислоталарнинг органик ҳосилалари (эфирлар, амидлар, ангидридлар ва б.) бўлади. Бундан ташқари, Р— Р богли Ф.б. ҳам бор, мас, ди, трива тетрафосфинлар, тегишли циклофосфинлар ва уларнинг ҳосилалари.

Ф.б. синтезида С—Р боғини ҳосил қилиш усулининг аҳамияти катта. Бунга Арбузов реакцияси: (RO),P+R’ X—> >R’PO(OR)2+RX ва МихаэлисБеккер реакцияси: (RO)2PONa +R’X ^R’PO (OR)2+NaX ва б. реакциялар мисол бўлади.

Ф.б. техникада, қ.х.да, тиббиётда, шунингдек, и.т. ишларида қўлланади. Фосфорорганик пестицидлар (инсектицидлар, акарицидлар, дефолиантлар, стимуляторлар ва ҳ.к.) кўплаб ишлаб чиқарилади. Сўнгги йилларда Ўзбекистон ФА Умумий ва ноорганик кимё ин-ти олимлари томонидан Ф.б. асосида янги мураккаб ўғитлар, дефолиантлар ва ўстирувчи моддалар синтез қилинди. Фосфат кислота б-н моноэтаноламин сувдаги эритмасининг ўзаро кимёвий таъсири натижасида олинган янги модда этаноламин фосфат 2NH2C2H4OHH3PO4 стимулятори шулар жумласидандир. Ф.б.дан тиббиётда, асосан, офтальмологияла фойдаланилади. Биологик муҳим фосфатлар, мас, аденозинтрифосфатлар, кокарбоксилаза, бир қатор витаминлар муҳим аҳамиятга эга. Ф.б. комплекс ҳосил қилувчи моддалар сифатида рудаларни бойитишда (уран ва б. металлар и.ч.да) қўлланади. Кўпгина Ф.б. сурков мойларига қўшимчалар, пластмассалар ва толаларнинг оловбардош компонентларМ (антипиренлар), эритувчилар, гидравлик суюкликлар ва б. сифатида ишлатилади. Ф.б.дан органик синтезда ҳам кенг фойдаланилади. Баъзи кучли заҳарловчи моддалар (мас, зарин, зоман, табун, фосфорилтиохолинлар) ҳам Ф.б.га мансуб.

Зикрилла Исабоев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.