Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Foto san'ati

    Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 236–237-b. — ziyouz.com

    Foto san'ati — badiiy ijod turi; asarlari fotografiya (surat) vositalari asosida yaratiladigan tasviriy san'at turi. Badiiy madaniyatda F.s.ning alohida örin tutişi fan (fizika, kimyo, optika) va texnikaning ma'lum yutuqlari zaminida yuzaga kelişi mumkin bölgan texnikaviy san'at tarixida dastlabkisi bölganligi b-n belgilanadi. 20-a. örtalarida texnikaviy san'at turlari guruhi kinematografiya (kino san'ati), televideniye, radio san'ati, dizayn va b. b-n boyigan. F.s. ijodning keng soxasiga aylandi hamda uning tarkibida hujjatli F.s., badiiy fotografiya va amaliy F.s. (plakat, kitob bezagi, reklama va b. uçun) mustaqil körinişlar sifatida şakllandi. Bu yangi texnika vositasi — tasvirni muhrlaş yuzaga kelgan kundanoq tasviriy san'at namoyandalari unga murojaat qildi. Fotografiya ixtiroçisi LuiJak Dagger asli rassom bölib, uning dastlabki suratlari rangtasvirning an'anaviy portret, manzara va natyurmort janrlari yölida yaratildi. Ilk davr fotografiyasi oçiqdanoçiq rangtasvir asarlariga taklid qildi; 19-a. tasviriy san'atidagi fotografiyada özining ikkinçi nusxasiga ega edi. Badiiy fotografiya nomini olgan bu yönaliş asosçilari F.s. yuksak tasviriy madaniyatga erişişi, nafis san'atlar b-n uzviy boğlanişi uçun qariyb 3 asr davomida tanikli ijodkorlarning katta mehnati singgan.

    F.s. tarixida E. Maybrij (AQŞ) tomonidan turli köriş nuqtalaridan bir neça kamerada suratga olingan suratlar muhim voqea böldi. Bu yangilik tufayli 20-a. 1-çoragida F.s.da real borliqni yangiça talqin qilişga qiziqiş ortdi.

    2-jahon uruşi davridagi reportajlar F.s.ning yangi taraqqiyot bosqiçi böldi. Uruş fotoyilnomalarini yaratişda turli mamlakatlar fotoreportyorlari katta xissalarini qöşdilar. 1950 — 80 y.lar hujjatli F.s, jahonning eng yirik agentliklari tomonidan jönatilgan reportyorlarning sayohatda yaratgan janrli fotografiyalari rivoji b-n xarakterlanadi.

    Özbekiston hududiga 19-a.ning 2yarmida Yevropadan kelgan köplab sayyohtijjorlar va b. kasb egalari yurtimizni bebaho madaniy merosi, ayniqsa, ularni hayratga solgan mirobçilik (irrigatsiya) san'ati, q.x., nafis hunarmandçilik san'ati va odamlarning yaşaş tarzi madaniyatini aks ettirgan va bu tasvirlarni tarkatişgan.

    Dastlabki özbek fotoustalaridan biri xivalik Xudoybergan Devonov 1907—08 y.lar Peterburgga borib bu kasbni çuqur örganiş b-n birga öşa davrning eng ilğor fototexnikasini olib kelgan va juda köplab öta yuksak tarixiy, badiiy mahorat namunalari bölgan fotosuratlar yaratgan.

    Özbekistonda çinakam F.s.ning asoçilaridan biri M.Z. Pensonair. U 20-a.ning 20-y.laridan to 50-y.gaça Özbekistonning fotoyilnomasini yaratişga hissa qöşdi. Uning «Özbek madonnasi», «Öğil savod çiqardi» va b. suratlari maşhurdir. 1940-y.larda Özbekiston F.s. ijodiy uslublari köpaydi, janriy şakllar ortdi, fotograflar turli sohalar böyiça ixtisoslaşa bordi (mas, Ye. Yuditskiy — me'morlik, K. Romeyev — teatr, A. Palexov — portret, R. Albekov — bolalar hayoti, R. Şamsiddinov, S. Beznosov — maişiy janr, S. Mahkamov — madaniyat böyiça ixtisoslaşdi). Özbekiston jurnalistlar uyuşmasi fotoseksiyasi, yirik korxonalarda taşkil topgan fotoklublar respublika F.s. rivojida muhim rol öynadi.

    Milliy istik,lol tufayli özbek fotografiyasi tamomila yangiça rivojlaniş yöliga ega böldi. Jahon fotosan'atining öta muhim örni, ahamiyatini nazarda tutgan holda 2002 y.da Özbekiston BA tarkibida «Toşkent foto uyi» taşkil etildi.

    R. Şagayev. «Kelin» (2000).

    F. Qurbonboyev, R. Şagayev, N. Muhammadjonov, K. Minayçenko, M. va D. Penson, T. Zelma, V. Vyatkin, Tursun Ali, Ş. Usmon, V. An, V. Sokolov, R. Yarullin kabi fotoustalar Özbekiston F.s.da samarali faoliyat körsatmoqdalar.

    1, 2Xalqaro Toşkent foto biyennalesi «Mö'tabar qariyalarimiz», «Mahalla — men yaşayotgan olam», «Suv — bu hayot demakdir» (2003 y. BMT b-n hamkorlikda), şuningdek, 2003—2004 y.larda «Özbekiston: sevgi izhori» oçiq respublika havaskor fotorassomlari uçun an'anaviy tarzda xalqçil fototanlovi ötkazildi.

    Özbekiston fotoustalari nufuzli Xalqaro fototanlovlarda yuksak örinlarga sazovor böla boşladi (mas, 1999 y. YUNESKO fototanlovi); Bryussel, Gaaga, Antverpen kabi şaharlarda «Özbek mahallasi: odamlar, urfodatlar, an'analar» fotokörgazmasi Yevropa böylab namoyiş etildi.

    2003 y.da Özbekiston Butunjahon badiiy fotografiya federatsiyasi (Boş qarorgohi Lyuksemburgda)ga haqiqiy a'zo qilib qabul qilindi.

    Tursunali Qöziyev.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ФОТО САНЪАТИ — бадиий ижод тури; асарлари фотография (сурат) воситалари асосида яратиладиган тасвирий санъат тури. Бадиий маданиятда Ф.с.нинг алоҳида ўрин тутиши фан (физика, кимё, оптика) ва техниканинг маълум ютуқлари заминида юзага келиши мумкин бўлган техникавий санъат тарихида дастлабкиси бўлганлиги б-н белгиланади. 20-а. ўрталарида техникавий санъат турлари гуруҳи кинематография (кино санъати), телевидение, радио санъати, дизайн ва б. б-н бойиган. Ф.с. ижоднинг кенг сохасига айланди ҳамда унинг таркибида ҳужжатли Ф.с., бадиий фотография ва амалий Ф.с. (плакат, китоб безаги, реклама ва б. учун) мустақил кўринишлар сифатида шаклланди. Бу янги техника воситаси — тасвирни муҳрлаш юзага келган кунданоқ тасвирий санъат намояндалари унга мурожаат қилди. Фотография ихтирочиси ЛуиЖак Даггер асли рассом бўлиб, унинг дастлабки суратлари рангтасвирнинг анъанавий портрет, манзара ва натюрморт жанрлари йўлида яратилди. Илк давр фотографияси очиқданочиқ рангтасвир асарларига таклид қилди; 19-а. тасвирий санъатидаги фотографияда ўзининг иккинчи нусхасига эга эди. Бадиий фотография номини олган бу йўналиш асосчилари Ф.с. юксак тасвирий маданиятга эришиши, нафис санъатлар б-н узвий боғланиши учун қарийб 3 аср давомида таникли ижодкорларнинг катта меҳнати сингган.

    Ф.с. тарихида Э. Майбриж (АҚШ) томонидан турли кўриш нуқталаридан бир неча камерада суратга олинган суратлар муҳим воқеа бўлди. Бу янгилик туфайли 20-а. 1-чорагида Ф.с.да реал борлиқни янгича талқин қилишга қизиқиш ортди.

    2-жаҳон уруши давридаги репортажлар Ф.с.нинг янги тараққиёт босқичи бўлди. Уруш фотойилномаларини яратишда турли мамлакатлар фоторепортёрлари катта хиссаларини қўшдилар. 1950 — 80 й.лар ҳужжатли Ф.с, жаҳоннинг энг йирик агентликлари томонидан жўнатилган репортёрларнинг саёҳатда яратган жанрли фотографиялари ривожи б-н характерланади.

    Ўзбекистон ҳудудига 19-а.нинг 2ярмида Европадан келган кўплаб сайёҳтижжорлар ва б. касб эгалари юртимизни бебаҳо маданий мероси, айниқса, уларни ҳайратга солган миробчилик (ирригация) санъати, қ.х., нафис ҳунармандчилик санъати ва одамларнинг яшаш тарзи маданиятини акс эттирган ва бу тасвирларни таркатишган.

    Дастлабки ўзбек фотоусталаридан бири хивалик Худойберган Девонов 1907—08 й.лар Петербургга бориб бу касбни чуқур ўрганиш б-н бирга ўша даврнинг энг илғор фототехникасини олиб келган ва жуда кўплаб ўта юксак тарихий, бадиий маҳорат намуналари бўлган фотосуратлар яратган.

    Ўзбекистонда чинакам Ф.с.нинг асочиларидан бири М.З. Пенсонаир. У 20-а.нинг 20-й.ларидан то 50-й.гача Ўзбекистоннинг фотойилномасини яратишга ҳисса қўшди. Унинг «Ўзбек мадоннаси», «Ўғил савод чиқарди» ва б. суратлари машҳурдир. 1940-й.ларда Ўзбекистон Ф.с. ижодий услублари кўпайди, жанрий шакллар ортди, фотографлар турли соҳалар бўйича ихтисослаша борди (мас, Е. Юдицкий — меъморлик, К. Ромеев — театр, А. Палехов — портрет, Р. Альбеков — болалар ҳаёти, Р. Шамсиддинов, С. Безносов — маиший жанр, С. Маҳкамов — маданият бўйича ихтисослашди). Ўзбекистон журналистлар уюшмаси фотосекцияси, йирик корхоналарда ташкил топган фотоклублар республика Ф.с. ривожида муҳим роль ўйнади.

    Миллий истик,лол туфайли ўзбек фотографияси тамомила янгича ривожланиш йўлига эга бўлди. Жаҳон фотосанъатининг ўта муҳим ўрни, аҳамиятини назарда тутган ҳолда 2002 й.да Ўзбекистон БА таркибида «Тошкент фото уйи» ташкил этилди.

    Р. Шагаев. «Келин» (2000).

    Ф. Қурбонбоев, Р. Шагаев, Н. Муҳаммаджонов, К. Минайченко, М. ва Д. Пенсон, Т. Зельма, В. Вяткин, Турсун Али, Ш. Усмон, В. Ан, В. Соколов, Р. Яруллин каби фотоусталар Ўзбекистон Ф.с.да самарали фаолият кўрсатмоқдалар.

    1, 2Халқаро Тошкент фото биенналеси «Мўътабар қарияларимиз», «Маҳалла — мен яшаётган олам», «Сув — бу ҳаёт демакдир» (2003 й. БМТ б-н ҳамкорликда), шунингдек, 2003—2004 й.ларда «Ўзбекистон: севги изҳори» очиқ республика ҳаваскор фоторассомлари учун анъанавий тарзда халқчил фототанлови ўтказилди.

    Ўзбекистон фотоусталари нуфузли Халқаро фототанловларда юксак ўринларга сазовор бўла бошлади (мас, 1999 й. ЮНЕСКО фототанлови); Брюссель, Гаага, Антверпен каби шаҳарларда «Ўзбек маҳалласи: одамлар, урфодатлар, анъаналар» фотокўргазмаси Европа бўйлаб намойиш этилди.

    2003 й.да Ўзбекистон Бутунжаҳон бадиий фотография федерацияси (Бош қароргоҳи Люксембургда)га ҳақиқий аъзо қилиб қабул қилинди.

    Турсунали Қўзиев.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.