Fotoapparat
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 237–239-b. — ziyouz.com
Fotoapparat FOTOAPPARAT, fotokamera, suratga oliş apparati — suratga olinadigan obyektlar optik tasvirini fotomateriallarning yoruglik sezgir qatlamiga tuşiruvçi optikmexanik qurilma. Fotosuratga olişda obyektning optik tasviri optik tizimlar yordamida fotomaterialning yoruğlik sezgir qatlamiga ma'lum vaqt oraliğida proyeksiyalanadi. Natijada yoruglik sezgir qatlamda suratga olingan obyektning yaşirin tasviri hosil böladi; fotomaterialga kimyoviyfotografik işlov berilgandan söng suratga olingan obyektning körinadigan negativ yoki pozitiv tasviriga aylanadi. F.ning havaskorlik, professional va maxsus xillari bor. Havaskorlik va professional F.lardan kişilarni, peyzaj, sport musobakalarini suratga olişda, portretlar yasaş va b. da foydalaniladi. Maxsus F.larda fototexnika işlari, aerofotosyomka, mikrosyomka va b. bajariladi. F. fotomaterialda hosil böladigan tasvirlar ölçami (kadrlar formati)ga qarab mitti (13x17 mm), yarim formatli (18x24 mm), kiçik formatli (28x28 va 24x36 mm), örtaça formatli (45x60 dan 60x90 mm gaça) va yirik formatli (90x120 mm va undan katta) xillarga bölinadi.
Zamonaviy F.larning asosiy uzellari: yoruglik ötkazmaydigan kamera (uning korpusi bikr, ikki tomonlama oçiladigan, teleskopik yoki buklama körinişda böladi), obyekt tasvirini fotomaterial (fotoplyonka yoki fotoplastinka)ga tuşirib beradigan obyektiv, fotoplyonka yoki fotoplastinkaning yoruğlik sezgir qatlamiga yoruğlik nurini ötkazişni ta'minlaydigan zatvor, ravşanlikka töğrilaş mexanizmi, vidoiskatel (köriniş qidirgiç), fotoplyonkani qayta öraş mexanizmi, fotoplyonka kassetasi, zatvor va çaqmoqlampa işini sinxronlovçi sinxrokontakt, ekspozitsiya vaqtini yarim avtomatik aniklaydigan fotoeksponometr, zatvorni işga tuşiradigan avtomatik tepki.
Mil. av. 350 y.da yunon olimi Aristotel kiçik teşik (mas, darça) dan qoronği xonaga tuşayotgan yoruğlik nurlaridan xonaning qaramaqarşi devorida taşkaridagi, darça oldidagi narsalarning yoruğlik tasviri hosil bölişi mumkin, degan edi. 18 asr ötgandan keyin Leonardo da Vinçi bu hodisadan turli narsalarning tasvirini qoğozga çizişda foydalangan. 1611 y.da nemis astronomi I. Kepler ikki linzadan iborat teleskopik tizimni yasadi. 1840 y.da avstriyalik olim I.Petsval bir neça linzadan iborat optik tizimni (obyektivni) hisoblab çikdi va uni nemis optigi P.F. Foixtlender yasadi. 19-a. 30-y.larida fransiyalik Jiro kassetasi katta bölgan yoğoç fotokamerani köplab işlab çiqardi. 1842 y.da Germaniyada metall korpusli F. işlab çikarila boşlandi. 1888 y.da amerikalik ixtiroçi J. Istmen dunyoda birinçi marta rolikka öralgan fotoplyonka örnatilgan F. yaratdi. 1924 y.da «Leys» firmasi kiçik formatli «Leyka» F.ni, 1970-y.larda ekspozitsion parametrlari yarim avtomatik va avtomatik örnatiladigan, obyektivi avtomatik fokus lanadigan, fotozatvori elektron boşqariladigan, plyonkani tortiş mexanizmi elektr yuritmali F.lar yaratildi. Hozir fototasvirlarni bir zumda çiqarib beradigan, uyali telefon apparatiga «singdirilgan» F.lar mavjud.
Çet elda F. işlab çiqarişga ixtisoslaşgan 50 dan ortiq konsern, firma va z-dlar mavjud, jumladan: «Istmen kodak», «Polyaroid» (AQŞ), «Alfa-Gevert» (GermaniyaBelgiya), «Nippon kogaku», «Kenon», «Minolta kamera», «Asaxi optikl», «Konisirovku foto» (Yaponiya), «Leys», «Rolley», «Karl Braun», «Minoks», «Pentakon» (Germaniya), «Xassel blad» (Şvetsiya), «Krasnogorsk z-di», «LOMO» birlaşmasi (Rossiya), «Arsenal z-di» (Ukraina) va b.
Havaskorlik F.dan «Kenon», «Nikon» (Yaponiya), «Pentakon» (Germaniya), «Kodak» (AQŞ), «Zenit», «FED», «Zorkiy» (Rossiya), «Kiyev» (Ukraina), «Xasselblad» (Şvetsiya) köplab işlatiladi.
Qöllaniladigan fotomaterialga qarab, F.lar plyonkali va plastinkali böladi.
Ba'zida F.dan köz ilğamas (fotoqatlamda qayd qilinadigan) ultrabinafşa yoki infraqizil nurlarni suratga tuşirişda foydalaniladi. Bunday hollarda közguli obyektiv yoki nurlarga moye keluvçi linza komponentlari, şaffof materiallar: kvars, flyuorit, litiy ftoridli (ultrabinafşa nurlar uçun); natriy xlorid, kremniy, germaniyli (infraqizil nurlar uçun) obyektiv işlatiladi. Obyekt tasvirini biror tor spektral intervalda oliş yoki fotosyomkada surat badiiy yaqqol çiqişi uçun obyektivda olib qöyiladigan turli yoruglik filtrlari qöllaniladi. 20-a. oxiri va 21-a. boşlaridan raqamli F. qöllanila boşlandi. FOTOBIOLOGIYA (foto... va biologiya) — ultrabinafşa va infraqizil nurlar ta'sirida organizmlarda sodir böladigan jarayonlarni örganadigan fan; biol.ningbirbölimi. F.ga 18—19- a.larda asos solingan. Uning paydo bölişi fotosintezning kaşf etilişi, rangli köriş jarayonining asoslab berilişi, yoruğlik iştirokida sodir böladigan tabiiy hodisalar (fotoperiodizm, fototaksis va b.) ning aniqlanişi b-n boğliq. Lekin F. mustaqil fan sifatida 20-a.ning 2yarmida nurlaniş kvant ta'limotining işlab çiqilişi, şuningdek, biokimyo, biofizika va fiziologiyaning rivojlanişi b-n boğliq. F.ning vazifasi yoruğlik kvantlari energiyasining kimyoviy boglar va biologik membranalardagi elektr potensial energiyasiga aylanişini xamda fotobiologik jarayonlarda fotokimyoviy va qoronğilik fermentativ fazalarining özaro boğlanişini aniklaş, fotoretseptorlar va ular funksiyasining molekulyar asoslarini örganiş hamda fotobiologik jarayonlarning samaradorligi sabablarini körsatib berişdan iborat.
F. sohasidagi tadqiqotlar q.x. ösimliklarining hosildorligini oşiriş, quyoş nuridan foydalaniş, fotobiologik hodisalar prinsiplari asosida sun'iy sistemalar yaratiş, lazer nurlaridan biol., fototerapiya va xalq xöjaligining boşqa tarmoqlarida amaliy foydalanişga oid.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФОТОАППАРАТ, фотокамера, суратга олиш аппарати — суратга олинадиган объектлар оптик тасвирини фотоматериалларнинг ёруглик сезгир қатламига туширувчи оптикмеханик қурилма. Фотосуратга олишда объектнинг оптик тасвири оптик тизимлар ёрдамида фотоматериалнинг ёруғлик сезгир қатламига маълум вақт оралиғида проекцияланади. Натижада ёруглик сезгир қатламда суратга олинган объектнинг яширин тасвири ҳосил бўлади; фотоматериалга кимёвийфотографик ишлов берилгандан сўнг суратга олинган объектнинг кўринадиган негатив ёки позитив тасвирига айланади. Ф.нинг ҳаваскорлик, профессионал ва махсус хиллари бор. Ҳаваскорлик ва профессионал Ф.лардан кишиларни, пейзаж, спорт мусобакаларини суратга олишда, портретлар ясаш ва б. да фойдаланилади. Махсус Ф.ларда фототехника ишлари, аэрофотосъёмка, микросъёмка ва б. бажарилади. Ф. фотоматериалда ҳосил бўладиган тасвирлар ўлчами (кадрлар формати)га қараб митти (13x17 мм), ярим форматли (18x24 мм), кичик форматли (28x28 ва 24x36 мм), ўртача форматли (45x60 дан 60x90 мм гача) ва йирик форматли (90x120 мм ва ундан катта) хилларга бўлинади.
Замонавий Ф.ларнинг асосий узеллари: ёруглик ўтказмайдиган камера (унинг корпуси бикр, икки томонлама очиладиган, телескопик ёки буклама кўринишда бўлади), объект тасвирини фотоматериал (фотоплёнка ёки фотопластинка)га тушириб берадиган объектив, фотоплёнка ёки фотопластинканинг ёруғлик сезгир қатламига ёруғлик нурини ўтказишни таъминлайдиган затвор, равшанликка тўғрилаш механизми, видоискатель (кўриниш қидиргич), фотоплёнкани қайта ўраш механизми, фотоплёнка кассетаси, затвор ва чақмоқлампа ишини синхронловчи синхроконтакт, экспозиция вақтини ярим автоматик аниклайдиган фотоэкспонометр, затворни ишга туширадиган автоматик тепки.
Мил. ав. 350 й.да юнон олими Аристотель кичик тешик (мас, дарча) дан қоронғи хонага тушаётган ёруғлик нурларидан хонанинг қарамақарши деворида ташкаридаги, дарча олдидаги нарсаларнинг ёруғлик тасвири ҳосил бўлиши мумкин, деган эди. 18 аср ўтгандан кейин Леонардо да Винчи бу ҳодисадан турли нарсаларнинг тасвирини қоғозга чизишда фойдаланган. 1611 й.да немис астрономи И. Кеплер икки линзадан иборат телескопик тизимни ясади. 1840 й.да австриялик олим И.Пецвал бир неча линзадан иборат оптик тизимни (объективни) ҳисоблаб чикди ва уни немис оптиги П.Ф. Фоихтлендер ясади. 19-а. 30-й.ларида франциялик Жиро кассетаси катта бўлган ёғоч фотокамерани кўплаб ишлаб чиқарди. 1842 й.да Германияда металл корпусли Ф. ишлаб чикарила бошланди. 1888 й.да америкалик ихтирочи Ж. Истмен дунёда биринчи марта роликка ўралган фотоплёнка ўрнатилган Ф. яратди. 1924 й.да «Лейц» фирмаси кичик форматли «Лейка» Ф.ни, 1970-й.ларда экспозицион параметрлари ярим автоматик ва автоматик ўрнатиладиган, объективи автоматик фокус ланадиган, фотозатвори электрон бошқариладиган, плёнкани тортиш механизми электр юритмали Ф.лар яратилди. Ҳозир фототасвирларни бир зумда чиқариб берадиган, уяли телефон аппаратига «сингдирилган» Ф.лар мавжуд.
Чет элда Ф. ишлаб чиқаришга ихтисослашган 50 дан ортиқ концерн, фирма ва з-длар мавжуд, жумладан: «Истмен кодак», «Поляроид» (АҚШ), «Альфа-Геверт» (ГерманияБелгия), «Ниппон когаку», «Кэнон», «Минолта камера», «Асахи оптикл», «Конисировку фото» (Япония), «Лейц», «Роллей», «Карл Браун», «Минокс», «Пентакон» (Германия), «Хассель блад» (Швеция), «Красногорск з-ди», «ЛОМО» бирлашмаси (Россия), «Арсенал з-ди» (Украина) ва б.
Ҳаваскорлик Ф.дан «Кэнон», «Никон» (Япония), «Пентакон» (Германия), «Кодак» (АҚШ), «Зенит», «ФЭД», «Зоркий» (Россия), «Киев» (Украина), «Хассельблад» (Швеция) кўплаб ишлатилади.
Қўлланиладиган фотоматериалга қараб, Ф.лар плёнкали ва пластинкали бўлади.
Баъзида Ф.дан кўз илғамас (фотоқатламда қайд қилинадиган) ультрабинафша ёки инфрақизил нурларни суратга туширишда фойдаланилади. Бундай ҳолларда кўзгули объектив ёки нурларга мое келувчи линза компонентлари, шаффоф материаллар: кварц, флюорит, литий фторидли (ультрабинафша нурлар учун); натрий хлорид, кремний, германийли (инфрақизил нурлар учун) объектив ишлатилади. Объект тасвирини бирор тор спектрал интервалда олиш ёки фотосъёмкада сурат бадиий яққол чиқиши учун объективда олиб қўйиладиган турли ёруглик фильтрлари қўлланилади. 20-а. охири ва 21-а. бошларидан рақамли Ф. қўлланила бошланди. ФОТОБИОЛОГИЯ (фото... ва биология) — ультрабинафша ва инфрақизил нурлар таъсирида организмларда содир бўладиган жараёнларни ўрганадиган фан; биол.нингбирбўлими. Ф.га 18—19- а.ларда асос солинган. Унинг пайдо бўлиши фотосинтезнинг кашф этилиши, рангли кўриш жараёнининг асослаб берилиши, ёруғлик иштирокида содир бўладиган табиий ҳодисалар (фотопериодизм, фототаксис ва б.) нинг аниқланиши б-н боғлиқ. Лекин Ф. мустақил фан сифатида 20-а.нинг 2ярмида нурланиш квант таълимотининг ишлаб чиқилиши, шунингдек, биокимё, биофизика ва физиологиянинг ривожланиши б-н боғлиқ. Ф.нинг вазифаси ёруғлик квантлари энергиясининг кимёвий боглар ва биологик мембраналардаги электр потенциал энергиясига айланишини хамда фотобиологик жараёнларда фотокимёвий ва қоронғилик ферментатив фазаларининг ўзаро боғланишини аниклаш, фоторецепторлар ва улар функциясининг молекуляр асосларини ўрганиш ҳамда фотобиологик жараёнларнинг самарадорлиги сабабларини кўрсатиб беришдан иборат.
Ф. соҳасидаги тадқиқотлар қ.х. ўсимликларининг ҳосилдорлигини ошириш, қуёш нуридан фойдаланиш, фотобиологик ҳодисалар принциплари асосида сунъий системалар яратиш, лазер нурларидан биол., фототерапия ва халқ хўжалигининг бошқа тармоқларида амалий фойдаланишга оид.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.