Fotodavriylik

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 240-b. — ziyouz.com

Fotodavriylik —ösimliklar va hayvonlarda keçakunduzning yoruğ (kun uzunligi) va qoronği (tun uzunligi) davrlari nisbatlariga, ularning uzunqisqaligiga javob reaksiyasi; ösimliklarning ösişi va rivojlanişi jarayonlari özgarişlarida namoyon böladi. F. ekologik omil sifatida turning yaşaş imkoniyatini belgilaydi. Ontogenezning taşqi şaroitlardagi mavsumiy özgarişlariga moslaşişi b-n boğliq holda evolyutsiya jarayonida vujudga kelgan. Kun uzunligi ösimliklarda yilning davri(mavsum) körsatkiçi va gullaşga ötiş yoki noqulay mavsumga tayyorgarlik uçun taşki signal bölib xizmat qiladi. Ösimlikning fotodavrga reaksiyasini barglardagi maxsus pigment — fotoxrom (F730) nazorat qiladi. F. ösimliklarning gullaş jarayonida yorqin körinadi. Yoruğlik va qoronğulikdan ta'sirlaniş tarzida ösimlik bargida gullaşga rağbat beradigan gormonlar kompleksi xreil böladi. Gullaşni uyğotadigan, ya'ni fotodavr böyiça ösimliklar uzun kun ösimliklari (boşokli galla ekinlari), qisqa kun ösimliklari (ğöza, şoli, tariq, naşa, soya va b.) hamda betaraf (neytral) ösimliklar (marjumak, nöxat va b.)ga bölinadi. Uzun kun ösimliklari, asosan, mö'tadil va qutb atrofi kengliklarida, qisqa kunliklari — subtropiklarga yaqin kengliklarda tarqalgan. F. ösimlikdagi boşqa morfologik (tuganaklar, piyozlar, ildizmevalar, poyalar paydo bölişi) va fiziologik (ösiş jadalligi va şakli, va tinim davri, xazonrezgilikning boşlanişi va b.) jarayonlarga ham jiddiy ta'sir körsatadi. Ösimlik turlari u yoki bu fotodavriy guruhlarga mansubligi böyiça, navlar va liniyalar esa F. reaksiyasining yuzaga çiqişi darajasi böyiça farklanadi. Bu hol navlarni rnlaştirişda, şuningdek, yoruğlikda östiriş va ösimliklarni himoyalangan yerlarda östirişda hisobga olinadi. Hayvonlarda F. kuyikiş davri muddatlari, kuzgi va bahorgi tullaş, kişki uyquga ketiş, tuxum qöyiş va b.ga ta'sir körsatadi, genetik jihatdan biologik ritmlar b-n boğliq. F. reaksiyasidan foydalanib q.x. hayvonlari rivojlanişini boşqariş mumkin (mas, parrandaçilikda kuzqiş mavsumida kun uzunligini sun'iy uzaytirib tuxum qöyiş davrini çöziş mumkin).

Ad.: Skripçinskiy V.V., Fotoperiodizm — yego proisxojdeniye i evolyutsiya, L., 1975.

Abdukarim Zikiryoyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФОТОДАВРИЙЛИК —ўсимликлар ва ҳайвонларда кечакундузнинг ёруғ (кун узунлиги) ва қоронғи (тун узунлиги) даврлари нисбатларига, уларнинг узунқисқалигига жавоб реакцияси; ўсимликларнинг ўсиши ва ривожланиши жараёнлари ўзгаришларида намоён бўлади. Ф. экологик омил сифатида турнинг яшаш имкониятини белгилайди. Онтогенезнинг ташқи шароитлардаги мавсумий ўзгаришларига мослашиши б-н боғлиқ ҳолда эволюция жараёнида вужудга келган. Кун узунлиги ўсимликларда йилнинг даври(мавсум) кўрсаткичи ва гуллашга ўтиш ёки ноқулай мавсумга тайёргарлик учун ташки сигнал бўлиб хизмат қилади. Ўсимликнинг фотодаврга реакциясини барглардаги махсус пигмент — фотохром (Ф730) назорат қилади. Ф. ўсимликларнинг гуллаш жараёнида ёрқин кўринади. Ёруғлик ва қоронғуликдан таъсирланиш тарзида ўсимлик баргида гуллашга рағбат берадиган гормонлар комплекси хреил бўлади. Гуллашни уйғотадиган, яъни фотодавр бўйича ўсимликлар узун кун ўсимликлари (бошокли галла экинлари), қисқа кун ўсимликлари (ғўза, шоли, тариқ, наша, соя ва б.) ҳамда бетараф (нейтрал) ўсимликлар (маржумак, нўхат ва б.)га бўлинади. Узун кун ўсимликлари, асосан, мўътадил ва қутб атрофи кенгликларида, қисқа кунликлари — субтропикларга яқин кенгликларда тарқалган. Ф. ўсимликдаги бошқа морфологик (туганаклар, пиёзлар, илдизмевалар, поялар пайдо бўлиши) ва физиологик (ўсиш жадаллиги ва шакли, ва тиним даври, хазонрезгиликнинг бошланиши ва б.) жараёнларга ҳам жиддий таъсир кўрсатади. Ўсимлик турлари у ёки бу фотодаврий гуруҳларга мансублиги бўйича, навлар ва линиялар эса Ф. реакциясининг юзага чиқиши даражаси бўйича фаркланади. Бу ҳол навларни рнлаштиришда, шунингдек, ёруғликда ўстириш ва ўсимликларни ҳимояланган ерларда ўстиришда ҳисобга олинади. Ҳайвонларда Ф. куйикиш даври муддатлари, кузги ва баҳорги туллаш, кишки уйқуга кетиш, тухум қўйиш ва б.га таъсир кўрсатади, генетик жиҳатдан биологик ритмлар б-н боғлиқ. Ф. реакциясидан фойдаланиб қ.х. ҳайвонлари ривожланишини бошқариш мумкин (мас, паррандачиликда кузқиш мавсумида кун узунлигини сунъий узайтириб тухум қўйиш даврини чўзиш мумкин).

Ад.: Скрипчинский В.В., Фотопериодизм — его происхождение и эволюция, Л., 1975.

Абдукарим Зикирёев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.