Fotoeffekt
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 251-b. — ziyouz.com
Fotoeffekt — moddalarning elektromagnit nurlaniş ta'sirida elektron çiqarişi. F. hodisasini 1887 y.da nemis fizigi G. Gers oçgan. Dastlabki asosiy tadqiqotlarni rus olimi A. G. Stoletov (1888), söngra nemis fizigi F. Leonard (1899) ötkazgan. F. qonunlarini birinçi bölib A. Eynşteyn (1905) nazariy tuşuntirgan. F.ning asosiy qonuniyatlari: 1) çiqarilayotgan elektronlar soni nurlaniş intensivligiga proporsional; 2) har bir modda uçun uning sirtining ma'lum holatiga va T=0 K trada çegara — nurlanişning eng kiçik çastotasi P50 (yoki eng katta tölki n uzunligi ^0) mavjud bölib, bu çegaradan taşqarida F. sodir bölmaydi; 3) fotoelektronlarning eng katta kinetik energiyasi nurlaniş çastotasi 03 ortişi b-n çiziqli ortadi va nurlanişning intensivligiga boğliq bölmaydi. F. — kvant hodisa, uning oçilişi kvant nazariyasini eksperimental asoslaşda muhim rol öynadi; F. qonuniyatlarini faqat kvant nazariyasi asosida tuşuntiriş mumkin. Erkin elektron fotonnk yutişi mumkin emas, çunki bunda bir vaktning özida energiyaning ham, impulsning ham saklaniş qonuni bajarilmaydi. Elektron atrof muhit b-n brğlanganligi uçun F. hodisasi atom, molekula va kondensatlangan muhitda hosil bölişi mumkin. Bu boğlaniş atomda ionlaniş energiyasi ye, bn, kondensatlangan muhitda çiqiş işi A b-n tavsiflanadi. F.dagi energiyaning saklaniş qonuni Eynşteyn munosabati b-n ifodalanadi: E=hm — ye (yoki Ehw — A), bunda Ye — fotoelektronning kinetik energiyasi. T=0K va yoruglik intensivligi kiçik bölganda (amadda köp fotonli effektlar bölmaganda), agar h ş < ye, yoki h ş < A bölsa, F. bölmaydi.
Gazlarda F. ayrim atom va molekulalarda kuzatiladi (fotoionlaniş). Bunda foton yutilib, elektron çikariş yöli b-n ionlaniş yuz beradi. Fotonning ionlaşga sarflagan energiyadan boşqa gamma energiyasi çikarilayotgan elektronga beriladi. Kondensatlangan muhitlarda fotonlarni yutiş mexanizmi ularning energiyasiga boğliq. h Ş > A da foton utkazuvçanlik elektronlari (metallarda) yoki valentlik elektronlari (yarimötkazgiçlar va dielektriklarda) tomonidan yutiladi. Natijada taşqi F. yoki içki F. kuzatiladi. P GO juda katta bölganda (ukvantlar holida) fotoelektronlar atomning çuqur qobiqlaridan urib çiqarilişi mumkin. Köpgina metallarning toza sirtlari uçun A>3 eV, şuning uçun metallarda F. ultrabinafşa sohada kuzatiladi. Işqoriy yer metallari va bariy (Va) uçun F. körinadigan yoruğlik sohasida ham kuzatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФОТОЭФФЕКТ — моддаларнинг электромагнит нурланиш таъсирида электрон чиқариши. Ф. ҳодисасини 1887 й.да немис физиги Г. Герц очган. Дастлабки асосий тадқиқотларни рус олими А. Г. Столетов (1888), сўнгра немис физиги Ф. Леонард (1899) ўтказган. Ф. қонунларини биринчи бўлиб А. Эйнштейн (1905) назарий тушунтирган. Ф.нинг асосий қонуниятлари: 1) чиқарилаётган электронлар сони нурланиш интенсивлигига пропорционал; 2) ҳар бир модда учун унинг сиртининг маълум ҳолатига ва Т=0 К трада чегара — нурланишнинг энг кичик частотаси П50 (ёки энг катта тўлки н узунлиги ^0) мавжуд бўлиб, бу чегарадан ташқарида Ф. содир бўлмайди; 3) фотоэлектронларнинг энг катта кинетик энергияси нурланиш частотаси 03 ортиши б-н чизиқли ортади ва нурланишнинг интенсивлигига боғлиқ бўлмайди. Ф. — квант ҳодиса, унинг очилиши квант назариясини экспериментал асослашда муҳим роль ўйнади; Ф. қонуниятларини фақат квант назарияси асосида тушунтириш мумкин. Эркин электрон фотоннк ютиши мумкин эмас, чунки бунда бир вактнинг ўзида энергиянинг ҳам, импульснинг ҳам сакланиш қонуни бажарилмайди. Электрон атроф муҳит б-н брғланганлиги учун Ф. ҳодисаси атом, молекула ва конденсатланган муҳитда ҳосил бўлиши мумкин. Бу боғланиш атомда ионланиш энергияси е, бн, конденсатланган муҳитда чиқиш иши А б-н тавсифланади. Ф.даги энергиянинг сакланиш қонуни Эйнштейн муносабати б-н ифодаланади: E=hm — е (ёки Ehw — А), бунда Е — фотоэлектроннинг кинетик энергияси. Т=0К ва ёруглик интенсивлиги кичик бўлганда (амадда кўп фотонли эффектлар бўлмаганда), агар h ш < е, ёки h ш < А бўлса, Ф. бўлмайди.
Газларда Ф. айрим атом ва молекулаларда кузатилади (фотоионланиш). Бунда фотон ютилиб, электрон чикариш йўли б-н ионланиш юз беради. Фотоннинг ионлашга сарфлаган энергиядан бошқа гамма энергияси чикарилаётган электронга берилади. Конденсатланган муҳитларда фотонларни ютиш механизми уларнинг энергиясига боғлиқ. h Ш > А да фотон утказувчанлик электронлари (металларда) ёки валентлик электронлари (яримўтказгичлар ва диэлектрикларда) томонидан ютилади. Натижада ташқи Ф. ёки ички Ф. кузатилади. П ГО жуда катта бўлганда (уквантлар ҳолида) фотоэлектронлар атомнинг чуқур қобиқларидан уриб чиқарилиши мумкин. Кўпгина металларнинг тоза сиртлари учун А>3 эВ, шунинг учун металларда Ф. ультрабинафша соҳада кузатилади. Ишқорий ер металлари ва барий (Ва) учун Ф. кўринадиган ёруғлик соҳасида ҳам кузатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.