Fotoelektr hodisalar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 250-b. — ziyouz.com
Fotoelektr hodisalar - elektromagnit nurlaniş ta'sirida moddalarda yuz beradigan elektr hodisalar (elektr ötkazuvçanlikning özgarişi, e.yu.k. hosil bölişi, elektronlar emissiyasi va b.). Foton energiyasi h v elektronning kattaroq energiyali holatga ötişiga sarflanadigan hollarda yuz beradi. Foton energiyasi faqat atomni uyğotişgagina yetarli hollarda, moddaning dielektrik singdiruvçanligi özgarişi mumkin (fotodielektrik effekt). Agar foton energiyasi erkin elektronlar va kovaklar hosil qiliş uçun yetarli bölsa, u holda jismning elektr ötkazuvçanligi ortadi (fotoötkazuvçanlik). Bir jinslimas yarimötkazgiçlarda, xususan, r—p ötiş sohasida, yarimötkazgiç — metall kontakti yaqinida foto e. yu. k. paydo böladi. Ötkazuvçanlik elektronlari fotonlarni yutganda ham ularning harakatçanligi ortib, fotoötkazuvçanlik va foto e. yu. k. hosil bölişi mumkin. Foton energiyasi gaz atomlari va molekulalarini ionlaş uçun yetarli fotoionlaniş yuz beradi. Suyuqlik yoki qattiq jism elektronlari yutgan fotonlarning energiyalari ança katta hollarda elektronlar jismning sirtiga yetib borişi va potensial tösiqni oşib ötib, vakuumga yoki boşqa muhitga çiqişi mumkin. Bu holda taşqi fotoeffekt deb ataladigan fotoelektron emissiya vujudga keladi. Qattiq jism içida elektronlarning boğlangan holatlardan erkin holatlarga ötişi b-n boğliq F.h. «içki fotoeffekt» deb ataladi. Metallarning elektr ötkazuvçanligi juda kattaligi uçun ularda içki fotoeffekt kuzatilmaydi, faqat fotoelektron emissiyagina sodir böladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФОТОЭЛЕКТР ҲОДИСАЛАР - электромагнит нурланиш таъсирида моддаларда юз берадиган электр ҳодисалар (электр ўтказувчанликнинг ўзгариши, э.ю.к. ҳосил бўлиши, электронлар эмиссияси ва б.). Фотон энергияси h v электроннинг каттароқ энергияли ҳолатга ўтишига сарфланадиган ҳолларда юз беради. Фотон энергияси фақат атомни уйғотишгагина етарли ҳолларда, модданинг диэлектрик сингдирувчанлиги ўзгариши мумкин (фотодиэлектрик эффект). Агар фотон энергияси эркин электронлар ва коваклар ҳосил қилиш учун етарли бўлса, у ҳолда жисмнинг электр ўтказувчанлиги ортади (фотоўтказувчанлик). Бир жинслимас яримўтказгичларда, хусусан, р—п ўтиш соҳасида, яримўтказгич — металл контакти яқинида фото э. ю. к. пайдо бўлади. Ўтказувчанлик электронлари фотонларни ютганда ҳам уларнинг ҳаракатчанлиги ортиб, фотоўтказувчанлик ва фото э. ю. к. ҳосил бўлиши мумкин. Фотон энергияси газ атомлари ва молекулаларини ионлаш учун етарли фотоионланиш юз беради. Суюқлик ёки қаттиқ жисм электронлари ютган фотонларнинг энергиялари анча катта ҳолларда электронлар жисмнинг сиртига етиб бориши ва потенциал тўсиқни ошиб ўтиб, вакуумга ёки бошқа муҳитга чиқиши мумкин. Бу ҳолда ташқи фотоэффект деб аталадиган фотоэлектрон эмиссия вужудга келади. Қаттиқ жисм ичида электронларнинг боғланган ҳолатлардан эркин ҳолатларга ўтиши б-н боғлиқ Ф.ҳ. «ички фотоэффект» деб аталади. Металларнинг электр ўтказувчанлиги жуда катталиги учун уларда ички фотоэффект кузатилмайди, фақат фотоэлектрон эмиссиягина содир бўлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.