Fotoionlaniş
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 241-b. — ziyouz.com
Fotoionlaniş FOTOIONLANIŞ, fotoionizatsiya — atom yoki molekulaştg bir yoki bir neça foton b-n özaro ta'siri natijasida ionlanişi. Agar atom (molekula) uyğonmagan bölsa, bir foton ta'sirida ionlaniş yuz berişi uçun ionlaştirayotgan fotonning energiyasi hv (v — nurlaniş çastotasi) ionlaniş energiyasi IV dan kiçik bölmasligi kerak. Hamma suyuqdik va gazlarning atomlari hamda molekulalari uçun W şundayki, hv>W şart faqat ultrabinafşa nurlar va yana ham qisqa tölqin uzunlikka ega bölgan nurlar uçun örinli. Biroq F. poğonaviy ionlaniş hisobiga hv<W bölganda (mas, jadalligi katta bölgan körinma yoruğlik b-n nurlantirilganda) ham kuzatilişi mumkin. F. ehtimolligi hv~W holda eng katta böladi. hv— W ayirma (W) ga nisbatan kiçik bölsa, F. vaqtida foton yutiladi. hv— W ayirma F. mahsulotlari (xususan, erkin elektronlar) ning kinetik energiyasiga aylanadi. Katta energiyali foton (rentgen nuri fotonlari, ukvant)lar F. aktida öz energiyalarining bir qisminigina sarflaydi; bunda ularning çastotasi özgaradi. Bunday fotonlar modda orqali ötişida köp sonli F. aktlari sodir qiladi. F., mas, atmosfera yuqori qatlamlarining ionlaniş jarayenida muhim rol öynaydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФОТОИОНЛАНИШ, фотоионизация — атом ёки молекулаштг бир ёки бир неча фотон б-н ўзаро таъсири натижасида ионланиши. Агар атом (молекула) уйғонмаган бўлса, бир фотон таъсирида ионланиш юз бериши учун ионлаштираётган фотоннинг энергияси hv (v — нурланиш частотаси) ионланиш энергияси IV дан кичик бўлмаслиги керак. Ҳамма суюқдик ва газларнинг атомлари ҳамда молекулалари учун W шундайки, hv>W шарт фақат ультрабинафша нурлар ва яна ҳам қисқа тўлқин узунликка эга бўлган нурлар учун ўринли. Бироқ Ф. поғонавий ионланиш ҳисобига hv<W бўлганда (мас, жадаллиги катта бўлган кўринма ёруғлик б-н нурлантирилганда) ҳам кузатилиши мумкин. Ф. эҳтимоллиги hv~W ҳолда энг катта бўлади. hv— W айирма (W) га нисбатан кичик бўлса, Ф. вақтида фотон ютилади. hv— W айирма Ф. маҳсулотлари (хусусан, эркин электронлар) нинг кинетик энергиясига айланади. Катта энергияли фотон (рентген нури фотонлари, уквант)лар Ф. актида ўз энергияларининг бир қисминигина сарфлайди; бунда уларнинг частотаси ўзгаради. Бундай фотонлар модда орқали ўтишида кўп сонли Ф. актлари содир қилади. Ф., мас, атмосфера юқори қатламларининг ионланиш жараенида муҳим роль ўйнайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.