Fotomateriallar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 243–244-b. — ziyouz.com
Fotomateriallar — fotografiya va kinematografiyami fotografik tasvir hosil qiliş uçun qöllanadigan yoruğlik sezgir materiallar, ularga kimyoviy işlov beradigan reaktivlar va yordamçi vositalar. F. yoruglik sezgir komponentining kimyoviy tarkibiga qarab, kumuşli va kumuşsiz xillarga bölinadi. Kumuşsiz F.ning yoruğlik sezgirligi past bölib, faqat pozitivlar olişda qöllanadi. F. fotoplastinkalar (asosi şişa plastina), fotoplyonkalar (asosi selluloid), kinoplyonkalar va fotoqoğozlar (asosi yarim yaltiroq qoğoz) ga bölinadi.
Sanoatda umumiy maqsadlar uçun «izoorto», «izoxrom» va «pankxrom» fotoplastinkalar, yoruğlik sezgirligi 32, 65, 130 va 250 birlikka teng bölgan fotoplyonkalar, öta yuqori yoruğlik sezgir kinoplyonkalar, fotoqoğozlar (6x9 dan 50x60 sm formatda) işlab çiqariladi.
Yoruğlik sezgirligi 32 bölgan fotoplyonka tabiiy yoruğlikda surat olişga möljallangan. Sezgirligi 250 bölgan fotoplyonkalar qoronği joylarda surat olişda işlatiladi. Maxsus F. ikki guruhga bölinadi: diapozitiv (plastinka, plyonka) — uning yordamida töğridantöğri kattalaştiruvçi apparatlar orqali suratlar körsatilaveradi; reproduksion F. — kumuş bromid fotoplastinka, fotoplyonka va b. Ular klişe va b. vositasida rasmlardan nusxa köçirişda qöllaniladi. Yordamçi vositalarga yoruglik sezgir F. solib yoki örab qöyiladigan yoruğlik va namlikdan himoyalaydigan maxsus qoğozlar, yelimlar, pozitivlarni atmosfera ta'siridan saqlaydigan loklar kiradi. Keng tarqalgan yoruğlik sezgir qatlamlar — disperslangan AgHal mikrokristall quruq jelatinli qatlamlar (Hal=Cl, Br, Cl=Br, Cl=j, Cl+Br+j, Br+j). Bunday qatlamlar 1870 y.larning örtalaridan köplab işlab çiqarila boşlangan.
Keyingi vaqtlarda AgHal — yoruğlik sezgir qatlamlar rentgen nurlari va elektronlar oqimi tasvirini olişda qöllanila boşlandi (q. Rentgenogramma).
AgHal asosida yoruglik sezgir materiallar tayyorlaşning 3 bosqiçi bor: 1) emulsiyalaş va birinçi (fizik) yetiltiriş. Bu bosqiçda emulsiya, ya'ni AgHal mikrokristallarning kattiq fazasi hosil böladi va usadi. AgNO, b-n eritmadagi tarkibida jelatina bölgan galogenidlar orasida böladigan reaksiya natijasida AgHal hosil böladi; 2) ikkinçi (kimyoviy) yetiltiriş. Bu bosqiçda emulsiya ma'lum vaqt yuqori trada tutib turiladi; 3) emulsiyani quyişga tayyorlaş. Bu bosqiçda yoruglik sezgir qatlamga kerakli fizikkimyoviy xususiyatlar beriladi. Buning uçun emulsiyaga böyovçi — sensibşşzatorlar (yoruğ sezgir qatlamning sezgirligini oşiradi), stabilizator (yoruğlik sezgirlikni saqlaydi), oşlovçilar (katlamning mexanik mustahkamligini va jelatinaning traga çidamliligini oşiradi), plastifikatorlar (qatlam mörtligini pasaytiradi), xöllovçilar (yoruğlik sezgir qatlam bir tekis bölişini ta'minlaydi) qöşiladi; 4) quyiş [emulsiya yupqa (5—10 mkm) kdlib asosga beriladi]. Tayyor material quritiladi, keyin zarur biçimlarda kesiladi.
F. sifatida kumuşsiz yoruğlik sezgir katlam (polimer plyonka, şişasimon modda va b.)lar keng qöllanadi.
Q.: Rentgenogramma
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФОТОМАТЕРИАЛЛАР — фотография ва кинематографиями фотографик тасвир ҳосил қилиш учун қўлланадиган ёруғлик сезгир материаллар, уларга кимёвий ишлов берадиган реактивлар ва ёрдамчи воситалар. Ф. ёруглик сезгир компонентининг кимёвий таркибига қараб, кумушли ва кумушсиз хилларга бўлинади. Кумушсиз Ф.нинг ёруғлик сезгирлиги паст бўлиб, фақат позитивлар олишда қўлланади. Ф. фотопластинкалар (асоси шиша пластина), фотоплёнкалар (асоси целлулоид), киноплёнкалар ва фотоқоғозлар (асоси ярим ялтироқ қоғоз) га бўлинади.
Саноатда умумий мақсадлар учун «изоорто», «изохром» ва «панкхром» фотопластинкалар, ёруғлик сезгирлиги 32, 65, 130 ва 250 бирликка тенг бўлган фотоплёнкалар, ўта юқори ёруғлик сезгир киноплёнкалар, фотоқоғозлар (6x9 дан 50x60 см форматда) ишлаб чиқарилади.
Ёруғлик сезгирлиги 32 бўлган фотоплёнка табиий ёруғликда сурат олишга мўлжалланган. Сезгирлиги 250 бўлган фотоплёнкалар қоронғи жойларда сурат олишда ишлатилади. Махсус Ф. икки гуруҳга бўлинади: диапозитив (пластинка, плёнка) — унинг ёрдамида тўғридантўғри катталаштирувчи аппаратлар орқали суратлар кўрсатилаверади; репродукцион Ф. — кумуш бромид фотопластинка, фотоплёнка ва б. Улар клише ва б. воситасида расмлардан нусха кўчиришда қўлланилади. Ёрдамчи воситаларга ёруглик сезгир Ф. солиб ёки ўраб қўйиладиган ёруғлик ва намликдан ҳимоялайдиган махсус қоғозлар, елимлар, позитивларни атмосфера таъсиридан сақлайдиган локлар киради. Кенг тарқалган ёруғлик сезгир қатламлар — дисперсланган AgHal микрокристалл қуруқ желатинли қатламлар (Hal=Cl, Br, Cl=Br, Cl=j, Cl+Br+j, Br+j). Бундай қатламлар 1870 й.ларнинг ўрталаридан кўплаб ишлаб чиқарила бошланган.
Кейинги вақтларда AgHal — ёруғлик сезгир қатламлар рентген нурлари ва электронлар оқими тасвирини олишда қўлланила бошланди (қ. Рентгенограмма).
AgHal асосида ёруглик сезгир материаллар тайёрлашнинг 3 босқичи бор: 1) эмульциялаш ва биринчи (физик) етилтириш. Бу босқичда эмульсия, яъни AgHal микрокристалларнинг каттиқ фазаси ҳосил бўлади ва усади. AgNO, б-н эритмадаги таркибида желатина бўлган галогенидлар орасида бўладиган реакция натижасида AgHal ҳосил бўлади; 2) иккинчи (кимёвий) етилтириш. Бу босқичда эмульция маълум вақт юқори трада тутиб турилади; 3) эмульсияни қуйишга тайёрлаш. Бу босқичда ёруглик сезгир қатламга керакли физиккимёвий хусусиятлар берилади. Бунинг учун эмульсияга бўёвчи — сенсибшшзаторлар (ёруғ сезгир қатламнинг сезгирлигини оширади), стабилизатор (ёруғлик сезгирликни сақлайди), ошловчилар (катламнинг механик мустаҳкамлигини ва желатинанинг трага чидамлилигини оширади), пластификаторлар (қатлам мўртлигини пасайтиради), хўлловчилар (ёруғлик сезгир қатлам бир текис бўлишини таъминлайди) қўшилади; 4) қуйиш [эмульсия юпқа (5—10 мкм) кдлиб асосга берилади]. Тайёр материал қуритилади, кейин зарур бичимларда кесилади.
Ф. сифатида кумушсиз ёруғлик сезгир катлам (полимер плёнка, шишасимон модда ва б.)лар кенг қўлланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.