Fotometriya
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 244-b. — ziyouz.com
Fotometriya (foto... va metriya) — fizik optikaning manbalardan çiqib, turli muhitlarda tarqaladigan va jismlar b-n özaro ta'sirlaşadigan optik nurlanişning energetik körsatkiçlarini örganadigan bölimi. F. fotometrik kattaliklarni ölçaşning eksperimental usullari va vositalarini xamda şu kattaliklarga tegi şli nazariy qoidalar va x.isoblarni öz içiga oladi. F.ning asosiy energetik tuşunçasi nurlaniş oqimi F(, bölib, uning fizik ma'nosi elektromagnit nurlaniş taşiydigan örtaça quvvatdir. Tor ma'noda F. deb, yoruglik kattaliklari tizimiga tegişli (yoritilganlik, yoruglik kuçi, ravşanlik va h.k.) kattaliklarni ölçaş va hisoblaş tuşuniladi. Fotometrik kattaliklarning nurlaniş tölqin uzunligiga boğliqligini va energetik kattaliklarning spektral ziçliklarini örganiş spektrofotometriya hamda spektroradiometriya mazmunini taşkil etadi. F.ning asosiy qonunini I.Kepler 1604 y. ta'riflagan: Ye=1/R (bunda Ye — yoruglik kuçi / bölgan yoruğlik manbaidan / masofadagi yoritilganlik). F.ni P. Buger eksperimental asoslab bergan. Modsalar va jismlarning fotometrik xususiyatlari ötkaziş koeffitsiyenti t, qaytariş koeffitsiyenti r va yutiş koeffitsiyenti a b-n tavsiflanadi. Bir jiyemning özi uçun t+r+a=1 munosabat örinli. Nurlanişning ingiçka dastasi modda orqali ötişida nurlaniş oqimining susayişi Buger — Lambert — Ber qonuni orqali aniqlanadi. F. usullari astronomiyada spektrning turli diapazonlarida nurlanuvçi kosmik manbalarni tadqiq qilişda, yoruğlik texnikasida, signalizatsiya texnikasida, astronomiya, astrofizika va h.k.da qöllanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФОТОМЕТРИЯ (фото... ва метрия) — физик оптиканинг манбалардан чиқиб, турли муҳитларда тарқаладиган ва жисмлар б-н ўзаро таъсирлашадиган оптик нурланишнинг энергетик кўрсаткичларини ўрганадиган бўлими. Ф. фотометрик катталикларни ўлчашнинг экспериментал усуллари ва воситаларини хамда шу катталикларга теги шли назарий қоидалар ва х.исобларни ўз ичига олади. Ф.нинг асосий энергетик тушунчаси нурланиш оқими Ф(, бўлиб, унинг физик маъноси электромагнит нурланиш ташийдиган ўртача қувватдир. Тор маънода Ф. деб, ёруглик катталиклари тизимига тегишли (ёритилганлик, ёруглик кучи, равшанлик ва ҳ.к.) катталикларни ўлчаш ва ҳисоблаш тушунилади. Фотометрик катталикларнинг нурланиш тўлқин узунлигига боғлиқлигини ва энергетик катталикларнинг спектрал зичликларини ўрганиш спектрофотометрия ҳамда спектрорадиометрия мазмунини ташкил этади. Ф.нинг асосий қонунини И.Кеплер 1604 й. таърифлаган: Е=1/Р (бунда Е — ёруглик кучи / бўлган ёруғлик манбаидан / масофадаги ёритилганлик). Ф.ни П. Бугер экспериментал асослаб берган. Модцалар ва жисмларнинг фотометрик хусусиятлари ўтказиш коэффициенти т, қайтариш коэффициенти р ва ютиш коэффициенти а б-н тавсифланади. Бир жиемнинг ўзи учун т+р+а=1 муносабат ўринли. Нурланишнинг ингичка дастаси модда орқали ўтишида нурланиш оқимининг сусайиши Бугер — Ламберт — Бер қонуни орқали аниқланади. Ф. усуллари астрономияда спектрнинг турли диапазонларида нурланувчи космик манбаларни тадқиқ қилишда, ёруғлик техникасида, сигнализация техникасида, астрономия, астрофизика ва ҳ.к.да қўлланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.