Fotoötkazuvçanlik
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 252-b. — ziyouz.com
Fotoötkazuvçanlik FOTOÖTKAZUVÇANLIK, foto re zistiv effekt — elektromagnit nurlaniş ta'sirida yarimötkazgiçlarning elektr ötkazuvçanligi ortişi. F.ni birinçi bölib 1873 y.da amerikalik fizik U. Smit selenda kuzatgan. Odatda, F. yoruglik ta'sirida tok taşuvçilar konsentratsiyasining ortişi tufayli yuzaga keladi (konsentratsiyey F.). U bir neça jarayon xisobiga hosil böladi: fotonlar elektronlarni valent zonadan «yulib» olib, utkazuvçanlik zonasiga «otadi», bunda bir vaqtning özida utkazuvçanlik elektronlari va kovaklar soni ortadi (xususiy F.); elektronlar valent zonadan böş aralaşma sathiga ötadi — kovaklar soni ortadi (k o vakli F.); elektronlar aralaşma satxlaridan utkazuvçanlik zonasiga ötkaziladi (elektronli F.). Konsentratsion F. yetarliça qisqa tölkinli nurlaniş ta'siridagina paydo bölişi mumkin, bunda fotonlarning energiyasi yoki man etilgan zona kengligidan (xususiy F. holida), yoki zonalardan biri va aralaşma satxi orasidagi masofadan (elektronli va kovakli F. holida) katta bölişi kerak. F.ning tok taşuvçilar konsentratsiyasini özgartiriş b-n boğliq bölmagan turlari ham bölişi mumkin. Mac, erkin tok taşuvçilar uzun tölqinli elektromagnit tölqinlarni yutganda ularning energiyasi ortadi. Natijada ularning harakatçanligi va demak, elektr utkazuvçanlik ortadi (harakatçanlik F.). F. ni örganiş — qattiqjismlarni tadqiq qilişning eng samarali usullaridan biridir. F. hodisasidan fotorezistorlarni, nurlanişning sezgir va inersiyasi kiçik qabul qiluvçilarini yaratişda foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФОТОЎТКАЗУВЧАНЛИК, фото ре зистив эффект — электромагнит нурланиш таъсирида яримўтказгичларнинг электр ўтказувчанлиги ортиши. Ф.ни биринчи бўлиб 1873 й.да америкалик физик У. Смит селенда кузатган. Одатда, Ф. ёруглик таъсирида ток ташувчилар концентрациясининг ортиши туфайли юзага келади (концентрацией Ф.). У бир неча жараён хисобига ҳосил бўлади: фотонлар электронларни валент зонадан «юлиб» олиб, утказувчанлик зонасига «отади», бунда бир вақтнинг ўзида утказувчанлик электронлари ва коваклар сони ортади (хусусий Ф.); электронлар валент зонадан бўш аралашма сатҳига ўтади — коваклар сони ортади (к о вакли Ф.); электронлар аралашма сатхларидан утказувчанлик зонасига ўтказилади (электронли Ф.). Концентрацион Ф. етарлича қисқа тўлкинли нурланиш таъсиридагина пайдо бўлиши мумкин, бунда фотонларнинг энергияси ёки ман этилган зона кенглигидан (хусусий Ф. ҳолида), ёки зоналардан бири ва аралашма сатхи орасидаги масофадан (электронли ва ковакли Ф. ҳолида) катта бўлиши керак. Ф.нинг ток ташувчилар концентрациясини ўзгартириш б-н боғлиқ бўлмаган турлари ҳам бўлиши мумкин. Mac, эркин ток ташувчилар узун тўлқинли электромагнит тўлқинларни ютганда уларнинг энергияси ортади. Натижада уларнинг ҳаракатчанлиги ва демак, электр утказувчанлик ортади (ҳаракатчанлик Ф.). Ф. ни ўрганиш — қаттиқжисмларни тадқиқ қилишнинг энг самарали усулларидан биридир. Ф. ҳодисасидан фоторезисторларни, нурланишнинг сезгир ва инерцияси кичик қабул қилувчиларини яратишда фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.