Fototropizm
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 250-b. — ziyouz.com
Fototropizm (foto... va yun. tropos — buriliş) — ösimlik ösiş organlarining yoruğlik nuri yönalişiga yoki teskari tomonga harakatlanişi. Musbat va manfiy F. anikdangan: ösimlik organlarining yoruğlik manbai tomonga qarab burilişi musbat, yoruğlik manbaidan teskari tomonga qarab burilişi manfiy F. böladi. F., asosan, ösimlikning yer usti organlari uçun xos. Mutlaqo yoruğlik bölmagan tuproq ostida ösadigan organlar (ildiz va ildizpoyalar) yoruğlikdan ta'sirlanmaydi. Ösimliklarning musbat yoki manfiy buriliş xususiyati yoruğlik kuçiga boğliq. Ösimlik bitta organining özi yoruğlik kuçsiz bölganda musbat F. xususiyatiga ega bölsa, kuçli yoruğlikda manfiy böladi; örtaça yoruğlikda esa ösimlik yoruğlikdan butunlay ta'sirlanmaydi. Bir tomonlama tuşgan yoruğlikka ta'sirlaniş xususiyati har xil ösimliklarda turliça böladi. Ösimlik hayotida F. juda katta ahamiyatga ega. Ösimliklar yoruğlikka yuqori darajada sezgirligi tufayli uruğ çuqur ekilişiga karamay, niholning uçki qismi tuproqdan yuqoriga çiqadi. F. jarayonini soya joylarda va xona içida oçiq joylarga qaraganda aniqroq seziş mumkin. Bunga bir meyorda tuşadigan yoruğlikda ösimliklarda fototropik sezgirlikning pasayişi, kun davomida quyoş yoruğligi özining yönalişini uzluksiz ravişda özgartirib turişi sabab böladi. Ba'zi ösimliklar yorutlik yönalişining özgarib turişiga juda tez javob qaytaradi. Mas, kungaboqar va ittikanak öz rivojlanişining ma'lum davrlarida quyoş nuri oğadigan tomonga buriladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФОТОТРОПИЗМ (фото... ва юн. tropos — бурилиш) — ўсимлик ўсиш органларининг ёруғлик нури йўналишига ёки тескари томонга ҳаракатланиши. Мусбат ва манфий Ф. аникданган: ўсимлик органларининг ёруғлик манбаи томонга қараб бурилиши мусбат, ёруғлик манбаидан тескари томонга қараб бурилиши манфий Ф. бўлади. Ф., асосан, ўсимликнинг ер усти органлари учун хос. Мутлақо ёруғлик бўлмаган тупроқ остида ўсадиган органлар (илдиз ва илдизпоялар) ёруғликдан таъсирланмайди. Ўсимликларнинг мусбат ёки манфий бурилиш хусусияти ёруғлик кучига боғлиқ. Ўсимлик битта органининг ўзи ёруғлик кучсиз бўлганда мусбат Ф. хусусиятига эга бўлса, кучли ёруғликда манфий бўлади; ўртача ёруғликда эса ўсимлик ёруғликдан бутунлай таъсирланмайди. Бир томонлама тушган ёруғликка таъсирланиш хусусияти ҳар хил ўсимликларда турлича бўлади. Ўсимлик ҳаётида Ф. жуда катта аҳамиятга эга. Ўсимликлар ёруғликка юқори даражада сезгирлиги туфайли уруғ чуқур экилишига карамай, ниҳолнинг учки қисми тупроқдан юқорига чиқади. Ф. жараёнини соя жойларда ва хона ичида очиқ жойларга қараганда аниқроқ сезиш мумкин. Бунга бир меъёрда тушадиган ёруғликда ўсимликларда фототропик сезгирликнинг пасайиши, кун давомида қуёш ёруғлиги ўзининг йўналишини узлуксиз равишда ўзгартириб туриши сабаб бўлади. Баъзи ўсимликлар ёрутлик йўналишининг ўзгариб туришига жуда тез жавоб қайтаради. Мас, кунгабоқар ва иттиканак ўз ривожланишининг маълум даврларида қуёш нури оғадиган томонга бурилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.