Foyda
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 190–192-b. — ziyouz.com
Foyda — tovarlar va xizmatlarni sotişdan olingan daromadning bu tovarlarni i.ç. va sotiş xarajatlaridan ortiq qismi. Korxonalar va tadbirkorlar xöjalik faoliyati moliyaviy natijalarining asosiy körsatkiçlaridan biri. F. pulda ifodalanadi. F. bozor daromadi bölib, uning qonunqoidalariga binoan vujudga keladi, taqsimlanadi va işlatiladi. F. kapital, i.ç. omili sifatida tovar va xizmatlar narxi tarkibiga kiradi, ular sotilgaç, pul şaklida kapital sohibi ixtiyoriga keladi. F. topiş tadbirkorlikning asl maqsadi hisoblanadi, unga intiliş bozor iktisodiyotining rivojlanişini ta'minlaydi. Amaliyotda F. (F) daromad (D) b-n xarajatlarning (W) ayirmasi sifatida qaraladi (F=D—W). F. 3 omilga boğliq: a) bozorbop tovar va xizmatlarini yarat i ş , natijada ularni sotişdan kelgan pul tuşumi köpayadi, buning tarkibidagi F. ham ortadi; b)daromadlar — tuşumlar miqdori (D). Tuşumlar sotilgan tovarlar va xizmatlar miqdoriga (Q) va ulardan har birining narxi (R)ga boğliq (D=QP); v)xarajatlar miqdori. Bozorda narxlar özgarmay krlgan takdirda xarajatlarning pasayişi F.ni köpaytiradi, ularning ortişi esa uni qisqartiradi. Xarajatlar dinamikasi mehnat unumdorligiga boğliq. Meqnat unumdorligining ortişi xarajatlarni kamaytiriş orqali F.ni köpaytiradi. Şu sababli F.ni köp oliş şarti — mehnat unumdorligini muttasil oşirib boriş hisoblanadi. Xarajatlar pasaygan şaroitda F.ning daromaddagi hissasi ortadi, aksi yuz berganda bu hissa qisqaradi. Bordiyu, tovarlarga talab hozir bölib, ularning bozor narxi oşsa, özözidan va xarajatlardan kati nazar, F. ortadi. Narxning foydaga ta'siri şundan guvohlik beradiki, bozorgir tovarlarni çiqarmay turib yaxşi F. köriş mumkin emas. Har qanday firma F.ni eng köp olişga, ya'ni uni maksimumlaştirişga intiladi, F. mikdoriga ta'sir etuvçi omillarni işga soladi.
F.ning öz ölçami bor. Bu uning normasi va massasidir. F. normasi (Ğ») nisbiy körsatkiç bölib, kapital qanday işlatilib, qanday F. körilganini bildiradi va u orqali F. (F) kapitalning (K) ning qanday qismiga tengligi aniqlanadi.
F. körilgan. F. normasi kapitalining naqadar samarali işlatilişini bildiradi. F. köriş tadbirkorlikning maqsadi bölganidan har doim F. normasini oşirişga intiliş saklanib qoladi.
F. massasi — bu foydaning mutlaq miqdoridir. F. massasi qançalik köp bölsa, F. şunçalik maksimumlaşgan hisoblanadi. Agar F. normasi goqori bölsa, oz kapital b-n ham köp F. oliş mumkin, bordiyu F. normasi past bölsa, kapitalni köpaytirib F.ni köpaytiriş mumkin. F. maksimumlaştiriş uçun ham F. normasi, ham kapital summasi katta bölişi zarur. F. normasini pasayişi hisobidan F. massasi qisqargan çoğda, bu yöqotişni bartaraf etiş uçun investitsiyapar hisobidan kapital köpaytiriladi. Olingan F.ning bir qismi investitsiyaga aylanadi, bu b-n u kapitallaşadi. Amortizatsiya va kredit hisobidan ham pul investitsiyalanganda kapital köpayadi. Natijada F. normasi pasaygan çoğda ham olinadigan F. mikdori qisqarmaydi. Agar F. normasi pasayişiga nisbatan kapital tezroq köpaysa F. massasining ortişi yuz beradi.
Qayerda hosil bölişiga qarab sanoat, tijorat, bank, servis, agrobiznes va b. F. turlari mavjud. Qanday usul b-n hosil bölişiga qarab oddiy va ustama F.ga bölinadi. Oddiy F. erkin — mukammal raqobat şaroitida köpçilik tadbirkorlar oladigan F.dir. Ustam a F.ni firmaning monopol mavqei, ya'ni tovarlar taklifining tanho yoki ozçilik firmalar qölida töplanişi yuzaga keltiradi. Monopol mavqe bozordagi hukmronlikni, ya'ni narxlarga ta'sir etiş imkoniyatini beradi. Monopol firma narxlarni oşiriş hisobidan ustama F. oladi. F. nima hisobidan yaratilişiga qarab normal, iqtisodiy va omad F.dan iborat böladi. Normal F.ni tadbirkorlik qobiliyati yaratadi. Bu işbilarmonlik uçun mukofot tarzida eng kam deganda malakali işçi yoki mutaxassisning iş haqiga teng bölişi kerak, aks holda tadbirkorlik b-n maşğul böliş örniga yollanib işlaş ma'qul böladi. Bundam F. xarajatlar tarkibiga kiradi, çunki tovarlar xarajatlarga teng narx b-n sotilganda ham tadbirkor daromad topadi va biznesni taşlab ketmaydi. Biznesni boşqariş kapital sohibidan menejerlarga ötgan taqdirda normal F. ularga mukofot şaklida tegadi. Iqtisodiy F. xarajatlar b-n daromad örtasidagi farkdan iborat, uni kapital yaratgani sababli bu F. kapital egasiga tegadi. Omad F.si — bu F.ni bozor konyuyunkturasidagi juz'iy özgarişlar yuzaga keltiradi. Bozorda talab vaktinçalik oşib, narxlar kötarilganda omad F.si hosil böladi. Iqtisodiyotda tavakkalçilik F.si ham bor. Bu tavakkaliga iş qilgani uçun biznes egalariga tegadigan mukofot hisoblanadi.
F. işlatilişidan oldin taqsimlanadi, undan soliklar tölanadi. Kapital qarzga olinganda F.ning bir qismi foiz qarzlarini tölaşga ajratiladi. F.ning firmada qolgan qismidan işçi va xizmatçilarga mukofot beriladi, agar firma aksiyadorlik jamiyati bölsa, F.dan dividend tölanadi, xayrehson işlariga pul ajratiladi. Barça çegirilişdan söng qolgan foyda taqsimlanmagan yoki tutib qolingan F. hisoblanadi. Taqsimlanmagan foyda qançalik köp bölsa, firmaning öz mablaği hisobidan investitsiyalaş imkoni şunçalik katta böladi. Firmaning özida qolgan foyda investitsiya orqali kapitallaşadi, ya'ni asosiy va aylanma kapitalga kelib qöşiladi. Bu firmalarning iqtisodiy salohiyatini oşiradi.
F. bozor mexanizmidagi muhim iktisodiy vosita hisoblanadi. F.ga intiliş resurslarni kerakli sohalar örtasida taqsimlanişiga olib keladi. Kapital talab qisqargani uçun narx pasayib F. kam olinadigan soxalardan çiqib talab oşgan serfoyda sohalarga doimo köçib turadi. Bu b-n kerakli tovarlar va xizmatlar yaratiladi, iktisodiyot ösadi. F.ning köp bölişi mamlakat iqtisodiy salohiyatini va farovoşşgini oşirişga xizmat qiladi.
Ahmadjon Ölmasov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФОЙДА — товарлар ва хизматларни сотишдан олинган даромаднинг бу товарларни и.ч. ва сотиш харажатларидан ортиқ қисми. Корхоналар ва тадбиркорлар хўжалик фаолияти молиявий натижаларининг асосий кўрсаткичларидан бири. Ф. пулда ифодаланади. Ф. бозор даромади бўлиб, унинг қонунқоидаларига биноан вужудга келади, тақсимланади ва ишлатилади. Ф. капитал, и.ч. омили сифатида товар ва хизматлар нархи таркибига киради, улар сотилгач, пул шаклида капитал соҳиби ихтиёрига келади. Ф. топиш тадбиркорликнинг асл мақсади ҳисобланади, унга интилиш бозор иктисодиётининг ривожланишини таъминлайди. Амалиётда Ф. (F) даромад (D) б-н харажатларнинг (W) айирмаси сифатида қаралади (F=D—W). Ф. 3 омилга боғлиқ: а) бозорбоп товар ва хизматларини ярат и ш , натижада уларни сотишдан келган пул тушуми кўпаяди, бунинг таркибидаги Ф. ҳам ортади; б)даромадлар — тушумлар миқдори (D). Тушумлар сотилган товарлар ва хизматлар миқдорига (Q) ва улардан ҳар бирининг нархи (Р)га боғлиқ (D=QP); в)харажатлар миқдори. Бозорда нархлар ўзгармай крлган такдирда харажатларнинг пасайиши Ф.ни кўпайтиради, уларнинг ортиши эса уни қисқартиради. Харажатлар динамикаси меҳнат унумдорлигига боғлиқ. Меқнат унумдорлигининг ортиши харажатларни камайтириш орқали Ф.ни кўпайтиради. Шу сабабли Ф.ни кўп олиш шарти — меҳнат унумдорлигини муттасил ошириб бориш ҳисобланади. Харажатлар пасайган шароитда Ф.нинг даромаддаги ҳиссаси ортади, акси юз берганда бу ҳисса қисқаради. Бордию, товарларга талаб ҳозир бўлиб, уларнинг бозор нархи ошса, ўзўзидан ва харажатлардан катьи назар, Ф. ортади. Нархнинг фойдага таъсири шундан гувоҳлик берадики, бозоргир товарларни чиқармай туриб яхши Ф. кўриш мумкин эмас. Ҳар қандай фирма Ф.ни энг кўп олишга, яъни уни максимумлаштиришга интилади, Ф. микдорига таъсир этувчи омилларни ишга солади.
Ф.нинг ўз ўлчами бор. Бу унинг нормаси ва массасидир. Ф. нормаси (Ғ») нисбий кўрсаткич бўлиб, капитал қандай ишлатилиб, қандай Ф. кўрилганини билдиради ва у орқали Ф. (F) капиталнинг (К) нинг қандай қисмига тенглиги аниқланади.
Ф. кўрилган. Ф. нормаси капиталининг нақадар самарали ишлатилишини билдиради. Ф. кўриш тадбиркорликнинг мақсади бўлганидан ҳар доим Ф. нормасини оширишга интилиш сакланиб қолади.
Ф. массаси — бу фойданинг мутлақ миқдоридир. Ф. массаси қанчалик кўп бўлса, Ф. шунчалик максимумлашган ҳисобланади. Агар Ф. нормаси гоқори бўлса, оз капитал б-н ҳам кўп Ф. олиш мумкин, бордию Ф. нормаси паст бўлса, капитални кўпайтириб Ф.ни кўпайтириш мумкин. Ф. максимумлаштириш учун ҳам Ф. нормаси, ҳам капитал суммаси катта бўлиши зарур. Ф. нормасини пасайиши ҳисобидан Ф. массаси қисқарган чоғда, бу йўқотишни бартараф этиш учун инвестицияпар ҳисобидан капитал кўпайтирилади. Олинган Ф.нинг бир қисми инвестицияга айланади, бу б-н у капиталлашади. Амортизация ва кредит ҳисобидан ҳам пул инвестицияланганда капитал кўпаяди. Натижада Ф. нормаси пасайган чоғда ҳам олинадиган Ф. микдори қисқармайди. Агар Ф. нормаси пасайишига нисбатан капитал тезроқ кўпайса Ф. массасининг ортиши юз беради.
Қаерда ҳосил бўлишига қараб саноат, тижорат, банк, сервис, агробизнес ва б. Ф. турлари мавжуд. Қандай усул б-н ҳосил бўлишига қараб оддий ва устама Ф.га бўлинади. Оддий Ф. эркин — мукаммал рақобат шароитида кўпчилик тадбиркорлар оладиган Ф.дир. Устам а Ф.ни фирманинг монопол мавқеи, яъни товарлар таклифининг танҳо ёки озчилик фирмалар қўлида тўпланиши юзага келтиради. Монопол мавқе бозордаги ҳукмронликни, яъни нархларга таъсир этиш имкониятини беради. Монопол фирма нархларни ошириш ҳисобидан устама Ф. олади. Ф. нима ҳисобидан яратилишига қараб нормал, иқтисодий ва омад Ф.дан иборат бўлади. Нормал Ф.ни тадбиркорлик қобилияти яратади. Бу ишбилармонлик учун мукофот тарзида энг кам деганда малакали ишчи ёки мутахассиснинг иш ҳақига тенг бўлиши керак, акс ҳолда тадбиркорлик б-н машғул бўлиш ўрнига ёлланиб ишлаш маъқул бўлади. Бундам Ф. харажатлар таркибига киради, чунки товарлар харажатларга тенг нарх б-н сотилганда ҳам тадбиркор даромад топади ва бизнесни ташлаб кетмайди. Бизнесни бошқариш капитал соҳибидан менежерларга ўтган тақдирда нормал Ф. уларга мукофот шаклида тегади. Иқтисодий Ф. харажатлар б-н даромад ўртасидаги фаркдан иборат, уни капитал яратгани сабабли бу Ф. капитал эгасига тегади. Омад Ф.си — бу Ф.ни бозор конюъюнктурасидаги жузъий ўзгаришлар юзага келтиради. Бозорда талаб вактинчалик ошиб, нархлар кўтарилганда омад Ф.си ҳосил бўлади. Иқтисодиётда таваккалчилик Ф.си ҳам бор. Бу таваккалига иш қилгани учун бизнес эгаларига тегадиган мукофот ҳисобланади.
Ф. ишлатилишидан олдин тақсимланади, ундан соликлар тўланади. Капитал қарзга олинганда Ф.нинг бир қисми фоиз қарзларини тўлашга ажратилади. Ф.нинг фирмада қолган қисмидан ишчи ва хизматчиларга мукофот берилади, агар фирма акциядорлик жамияти бўлса, Ф.дан дивиденд тўланади, хайрэҳсон ишларига пул ажратилади. Барча чегирилишдан сўнг қолган фойда тақсимланмаган ёки тутиб қолинган Ф. ҳисобланади. Тақсимланмаган фойда қанчалик кўп бўлса, фирманинг ўз маблағи ҳисобидан инвестициялаш имкони шунчалик катта бўлади. Фирманинг ўзида қолган фойда инвестиция орқали капиталлашади, яъни асосий ва айланма капиталга келиб қўшилади. Бу фирмаларнинг иқтисодий салоҳиятини оширади.
Ф. бозор механизмидаги муҳим иктисодий восита ҳисобланади. Ф.га интилиш ресурсларни керакли соҳалар ўртасида тақсимланишига олиб келади. Капитал талаб қисқаргани учун нарх пасайиб Ф. кам олинадиган сохалардан чиқиб талаб ошган серфойда соҳаларга доимо кўчиб туради. Бу б-н керакли товарлар ва хизматлар яратилади, иктисодиёт ўсади. Ф.нинг кўп бўлиши мамлакат иқтисодий салоҳиятини ва фаровошшгини оширишга хизмат қилади.
Аҳмаджон Ўлмасов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.