Foydali haşarotlar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 195-b. — ziyouz.com
Foydali haşarotlar - q.x. ekinlari zararkunandalari mikdorini kamaytiradigan, şuningdek, odamga bevosita yoki bilvosita foyda keltiradigan haşarotlar. F.h. ösimlik gullarini çanglatuvçi, oziq-ovqat mahsulotlari va sanoat uçun xom aşyo beruvçi, ekinlar zararkunandalari va b. zarar beruvçi hayvonlar hamda begona ötlarning tabiiy kuşandalari, tabiiy jarayonlarda iştirok etuvçilar kabi guruxlarga ajratiladi. Haşarotlarning, ayniqsa, ari va asala/şarning ösimlik gullarini çanglatişdagi ahamiyati qadimdan ma'lum. Oziq-ovqat mahsulotlari va texnika materiallari beruvçi F.h.ga asalarilar (asal va mum beradi), tut ipak qurti (pilla), ayrim çervetslar (lok işlab çiqaradi) va b. kiradi. Zararkunanda haşarotlar kuşandasi yoki ularda parazitlik qiluvçi köpgina F.h. ma'lum. Mac, oltinközlar, sirfidlar, xonqizi qönğizlari, kanaxör, tripslar, yirtqiç qandala — oriuslar, afididlar va b. Ösimliklarni himoya qilişning biologik usulida parazit entomofaglardan trixogramma, gabrabrakondş (tunlamlar tuxumi va qurtiga qarşi) foydalaniladi. Şumğiyap qarşi mahalliy gerbifag — fitomiza paşşasi muvaffaqiyatli qöllaniladi.
Haşarotlar tuproq paydo bölişida ham iştirok etadi (mas, birlamçi qanotsiz haşarotlardan oyoqdumlilar). Köpgina haşarotlar tuproq qatlamini organik moddalar b-n boyitadi (tuproqda yaşovçi çumolilar, termitlar, çuvalçanglar va ba'zi qönğizlar).
Ad.: Davletşina A.G., Yeremenko T.S., Polezniye i vredniye nasekomiye xlopçatnika, T., 1979; Murodov S.A., Umumiy entomologiya kursi, T., 1986.
Sulton Alimuxamedov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФОЙДАЛИ ҲАШАРОТЛАР - қ.х. экинлари зараркунандалари микдорини камайтирадиган, шунингдек, одамга бевосита ёки билвосита фойда келтирадиган ҳашаротлар. Ф.ҳ. ўсимлик гулларини чанглатувчи, озиқ-овқат маҳсулотлари ва саноат учун хом ашё берувчи, экинлар зараркунандалари ва б. зарар берувчи ҳайвонлар ҳамда бегона ўтларнинг табиий кушандалари, табиий жараёнларда иштирок этувчилар каби гурухларга ажратилади. Ҳашаротларнинг, айниқса, ари ва асала/шарнинг ўсимлик гулларини чанглатишдаги аҳамияти қадимдан маълум. Озиқ-овқат маҳсулотлари ва техника материаллари берувчи Ф.ҳ.га асаларилар (асал ва мум беради), тут ипак қурти (пилла), айрим червецлар (лок ишлаб чиқаради) ва б. киради. Зараркунанда ҳашаротлар кушандаси ёки уларда паразитлик қилувчи кўпгина Ф.ҳ. маълум. Mac, олтинкўзлар, сирфидлар, хонқизи қўнғизлари, канахўр, трипслар, йиртқич қандала — ориуслар, афидидлар ва б. Ўсимликларни ҳимоя қилишнинг биологик усулида паразит энтомофаглардан трихограмма, габрабракондш (тунламлар тухуми ва қуртига қарши) фойдаланилади. Шумғияп қарши маҳаллий гербифаг — фитомиза пашшаси муваффақиятли қўлланилади.
Ҳашаротлар тупроқ пайдо бўлишида ҳам иштирок этади (мас, бирламчи қанотсиз ҳашаротлардан оёқдумлилар). Кўпгина ҳашаротлар тупроқ қатламини органик моддалар б-н бойитади (тупроқда яшовчи чумолилар, термитлар, чувалчанглар ва баъзи қўнғизлар).
Ад.: Давлетшина А.Г., Еременко Т.С., Полезные и вредные насекомые хлопчатника, Т., 1979; Муродов С.А., Умумий энтомология курси, Т., 1986.
Султон Алимухамедов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.