Fransiya-Rossiya uruşi

Fransiya-Rossiya uruşi FRANSIYA-ROSSIYA URUŞI, Vatan uruşi (1812 y.) — rus xalkining Napoleon I bosqiniga qarşi ozodlik uruşi. 1806—07 y.lardagi FransiyaRossiya uruşida rus qöşinlari yengilgaç, Tilzit sulh şartnomasiga köra, Napoleon I Rossiyani Angliyaga qaratilgan mintaqaviy qurşov tizimida iştirok etişga majbur qilgan. Rossiya Angliya b-n savdo qilişdan mahrum bölib qolgani bois uning iqtisodi vayron bölgan. 1810 y.dek.da rus bojxonasining yangi tarifi e'lon qilinib, Rossiyaga keltiriladigan mollarga, jumladan, Fransiyadan keltiriladigan ipak, duxoba, vino va b.ga boj soliği oşirilgan. Bu Napoleon I ning Rossiyaga qarşi uruşga tayyorgarlik körişiga turtki bölgan. 1812 y. boşida Napoleon I Rossiyaga qarşi birgalaşib uruşiş maqsadida Avstriya va Prussiya b-n ittifoq tuzgan. Napoleon I öz ittifoqçilarining hududlarini Rossiya hisobiga kengaytirişga va'da bergan. Fransuz imperatorining maqsadi, Rossiyani bölib taşlaş, undan katta miqdorda ölpon undiriş, bu mamlakatni Fransiyaning mustamlakasiga aylantiriş bölgan.

Rossiyaga qarşi yuriş uçun 1372 töpga ega bölgan 640 ming kişidan iborat «buyuk armiya» tuzilgan. Ularning deyarli yarmini çet elliklar (avstriyaliklar, nemislar, polyaklar, italyanlar, ispanlar, şveysariyaliklar, portugallar va b.) taşkil qilgan. Rus armiyasida 591 ming kişi bölib, ularda 1620 töp bölgan. 1812 y. 12 iyunda Napoleon I armiyasi Neman daryosini keçib ötgan. F.R.u.dagi harbiy harakatlarni 3 davrga böliş mumkin: 1 — uruş boşlanişidan (iyun) Borodino jangitça (sent.); 2 — Borodino jangidan (sent.) Napoleon I ning Maloyaroslavetsdan çekinişigaça (dek.); 3 — Napoleon I armiyasining halokati va uni Neman daryosidan ötib, Rossiyadan qoçişi (dek.). 18 avg.da Napoleon I Smolenskiy şturm b-n egallab, Moskva tomon yöl olgan. Aleksandr I 8 avg.da feldmarşal MM.Kutuzovii boş qömondon etib tayinlagan. 1842 y. 26 avg.da maşhur Borodino jangi yuz bergan. Borodino jangi Napoleon I armiyasi halokatining boşlanişi böldi. M.I. Kutuzov armiyani saklab qoliş niyatida Moskvaga çekingan va Fili qişloğida harbiy kengaşda (13 sent.) Moskvani taşlab ketiş haqida qaror qabul qilgan. Napoleon I Moskvaga kirgan kunidan boşlab (2 sent.) şaharda yonğinlar boşlangan. Oziq-ovqat, yemxaşak yondirilgan yoki olib ketilgan. Napoleon I, 3 marotaba rus imperatoriga sulh tuziş haqida murojaat qilib, un-ta öz vakillarini yuborgan. Ammo Aleksandr I sulh tuzmagan. Tarutino kişloga yakinidagi jangda ruslar golib kelganlar (17 sent.). Moskvadagi yonğin natijasida fransuz armiyasini boqişning iloji bölmagan. Bosqinçilarga qarşi rus xalqining ozodlik kuraşi avjga çiqqan. Napoleon I armiyasi tang ahvolda qolgan. Rossiyadan qoçayotgan fransuz armiyasini rus qöşinlari ta'qib qilgan. Noyab.da Rossiya ölkalarida qahraton sovuq boşlangan. Noyab. örtasida Napoleon I Berezina daryosidan ötganda uning «buyuk armiya»sidan asar ham qolmagan. Napoleon I qömondonlikni Myuratga topşirib, özi Parijga ravona bölgan. Bu uruşda Napoleon I, 550 minglik qöşindan mahrum bölgan. Rus imperiyasidagi talafot 200 ming kişini taşkil etgan. Bu uruş Yevropada ozodlik kuraşining avj olişiga turtki bölgan.

Temur Ğiyosov.