Fransua Kene

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 312-b. — ziyouz.com

Kene Fransua KENE (Quesnay) Fransua (1694.4.6, Mer, Parij yaqinida — 1774.16.12, Versal) — fransuz iqtisodçisi, fiziokratlar maktabi asosçisi. Tibbiyot d-ri (1744), qirol Lyudovik XV saroyida saroy vraçi bölgan. Tibbiyot va biol.ga oid asarlar yaratgan. 60 yoşida bevosita iqtisodiyot muammolari b-n şuğullandi. K.ning don narxlari va soliqlarga bağişlangan dastlabki iqtisodiy maqolalari («Fermerlar», «Don», «Soliqlar») D.Didro ensiklopediyasida bosilib çiqqan. Bu maqolalarda u Fransiya q.x. va Lyudovik XV iqtisodiy siyosatining ziddiyatlarini körsatib beradi hamda q.x. işlab çiqarişini taşkil etiş va yuritiş usullarini özgartiriş ğoyasini olğa suradi. U özining iqtisodiy dasturini keng umumlaştirilgan tarzda «Dehqonçilik davlati iqtisodiy siyosatining umumiy prinsiplari va ular töğrisidagi mulohazalar» (1758) asarida bayon qiladi. Bu asarida yer boylikning yagona manbai degan özining asosiy ğoyasini asoslaydi. «Xitoy despotizmi» asarida xarajatlardan taşqari (çegirib) yaratilgan yangi boylik («sof mahsulot») töğrisida fiziokratik ta'limotni yaratadi. «Savdo töğrisida» asarida (1765 y.) merkantilizm maktabi qaraşlarini tanqid qilib, boylikning savdoda, ayirboşlaş jarayonida vujudga kelmasligini asoslaydi.

K. 1758 y.da asosiy va eng muxim asari — «Iqtisodiy jadval»ni çop etib, takror i.ç. nazariyasiga asos soldi. Uşbu jadvalda jamiyat 3 sinfga: yer egalari (heç narsa yaratmaydigan sinf); mulkdor sanoatçilar; işlab çiqaruvçi dehqon (fermer)lar sinfiga bölinadi. Şuningdek, xalq xöjaligi q.x.dan va bu soha mahsulotlarini qayta işlaydigan sanoatdan iborat deb qaraladi, q.x.da yaratilgan maqsulot sanoatda qayta işlanadi va ular jamiyatdagi sinflar örtasida qayta taqsimlanadi, iste'mol qilinadi. «Sof mahsulot» faqat q.x.da yaratiladi va jamiyatdagi sinflar örtasida taqsimlanadi. Uşbu jadvalda birinçi marta makroiqtisodiyot darajasida natural, tovar şaklidagi moddiy ne'matlar va pul daromadlari oqimi tahlil qilingan. K.ning yana bir xizmati iqtisodiy tahlilning jadval usulini yaratganligi hisoblanadi. K. öz tadqiqotlarida «tabiiy tartib» konsepsiyasi (erkin savdo, narx, rakrbat, xususiy mulk, kapitalistik tizim)ga asoslanadi.

Ad.: Razzoqov A. va b., Iqtisodiy ta'limotlar tarixi, T., 1997; Anikin A.V., Yunost nauki. Jizn i idei misliteley-ekonomistov do Marksa, M., 1979.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КЕНЭ (Quesnay) Франсуа (1694.4.6, Мер, Париж яқинида — 1774.16.12, Версаль) — француз иқтисодчиси, физиократлар мактаби асосчиси. Тиббиёт д-ри (1744), қирол Людовик XV саройида сарой врачи бўлган. Тиббиёт ва биол.га оид асарлар яратган. 60 ёшида бевосита иқтисодиёт муаммолари б-н шуғулланди. К.нинг дон нархлари ва солиқларга бағишланган дастлабки иқтисодий мақолалари («Фермерлар», «Дон», «Солиқлар») Д.Дидро энциклопедиясида босилиб чиққан. Бу мақолаларда у Франция қ.х. ва Людовик XV иқтисодий сиёсатининг зиддиятларини кўрсатиб беради ҳамда қ.х. ишлаб чиқаришини ташкил этиш ва юритиш усулларини ўзгартириш ғоясини олға суради. У ўзининг иқтисодий дастурини кенг умумлаштирилган тарзда «Деҳқончилик давлати иқтисодий сиёсатининг умумий принциплари ва улар тўғрисидаги мулоҳазалар» (1758) асарида баён қилади. Бу асарида ер бойликнинг ягона манбаи деган ўзининг асосий ғоясини асослайди. «Хитой деспотизми» асарида харажатлардан ташқари (чегириб) яратилган янги бойлик («соф маҳсулот») тўғрисида физиократик таълимотни яратади. «Савдо тўғрисида» асарида (1765 й.) меркантилизм мактаби қарашларини танқид қилиб, бойликнинг савдода, айирбошлаш жараёнида вужудга келмаслигини асослайди.

К. 1758 й.да асосий ва энг мухим асари — «Иқтисодий жадвал»ни чоп этиб, такрор и.ч. назариясига асос солди. Ушбу жадвалда жамият 3 синфга: ер эгалари (ҳеч нарса яратмайдиган синф); мулкдор саноатчилар; ишлаб чиқарувчи деҳқон (фермер)лар синфига бўлинади. Шунингдек, халқ хўжалиги қ.х.дан ва бу соҳа маҳсулотларини қайта ишлайдиган саноатдан иборат деб қаралади, қ.х.да яратилган мақсулот саноатда қайта ишланади ва улар жамиятдаги синфлар ўртасида қайта тақсимланади, истеъмол қилинади. «Соф маҳсулот» фақат қ.х.да яратилади ва жамиятдаги синфлар ўртасида тақсимланади. Ушбу жадвалда биринчи марта макроиқтисодиёт даражасида натурал, товар шаклидаги моддий неъматлар ва пул даромадлари оқими таҳлил қилинган. К.нинг яна бир хизмати иқтисодий таҳлилнинг жадвал усулини яратганлиги ҳисобланади. К. ўз тадқиқотларида «табиий тартиб» концепцияси (эркин савдо, нарх, ракрбат, хусусий мулк, капиталистик тизим)га асосланади.

Ад.: Раззоқов А. ва б., Иқтисодий таълимотлар тарихи, Т., 1997; Аникин А.В., Юность науки. Жизнь и идеи мыслителей-экономистов до Маркса, М., 1979.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.