Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Fransuz tili

    Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 280–281-b. — ziyouz.com

    Fransuz tili — xindevropa tillari oilasining roman guruxiga mansub til; Fransiya, Fransiya Gvianasi, Gaiti, Monako, Benin, BurkinaFaso, Gabon, Gvineya, Kongo Demokratik Respublikasi, Kongo Respublikasi, Kot d'Ivuar, Mali, Markaziy Afrika Respublikasi, Niger, Senegal, Togo, Çad davlatlarining rasmiy tili; Belgiya Kirolligi, Şveysariya Konfederatsiyasi, Kanada, Lyuksemburg, Andorra, Kamerun, Madagaskar, Burundi, Ruanda, Komor Orollari Federativ Islom Respublikasi, Jibuti, Vanuatu, Seyşel Orollari davlatlaridagi rasmiy tillardan biri. Italiya va AQŞning belgili xududlarida ham tarqalgan. Sözlaşuvçilarning umumiy soni 100 mln. kişidan, Fransiyaning özida 57 mln. kişidan ortiqroq (ötgan asrning 90-y.lari). BMTning rasmiy va işçi tillaridan biri.

    Asosiy lahjalari: frans (hoz. F.t.ning tarixiy negizi), şim. (Belgiyadagi normand, pikard, vallon va b.), ğarbiy (anjuy, gallo va b.), jan.ğarbiy (puatevin), markaziy, jan.şarkiy (burgund, franşkont), şarkiy (lotaringiya, şampan), frankprovansal.

    F.t. istiloçilar tili (lotin tili) va Galliya tub aholisi tillarining özaro ta'siri jarayonida şakllangan. F.t. tarixi quyidagi davrlarga bölinadi: gallroman (5—8-a.lar), eski fransuz (9— 13-a.lar), örta fransuz (14—15-a.lar), ilk yangi fransuz (16-a.), yangi fransuzklassik (17—18-a.lar) va hoz. fransuz (19-a.dan). Örta asrlarda umumfransuz yozma tili maydonga keladi, 16-a.da milliy til (1539 y.dan davlatning rasmiy tili) şakllanadi. 17-a.da adabiy til meyori barqarorlaşadi. 20-a.da adabiy va oğzaki nutq örtasida sezilarli farq paydo böladi. Dastlabki yozma yodgorliklari 8—9-a.larga mansub.

    Fonetik xususiyatlari sifatida urğusiz, ayniqsa, söz oxiridagi unlilarning reduksiyasi, urğuning asosan sönggi böğinga tuşişi, urğu ta'sirida unlilarning özgarişi, unlilar örtasidagi va söz oxiridagi undoşlarning tuşib qolişi va b.ni körsatiş mumkin. F.t. morfologiyasi uçun analitizm xarakterlidir (murakkab zamon, nisbat, qiyosiy darajalarning analitik şakllari). Sözlarning morfologik jihatdan özgarmaslikka moyilligi kuzatiladi. Bir kança fammatik ma'nolar (jins, son, şaxs)ning ifodalanişi köpinça sintaksis sohasiga köçiriladi, yordamçi sözlar keng qöllanadi. Fe'l sohasida 4 mayl, 3 nisbat va keng tarmokdi zamon şakllari mavjud. Leksikasida gallardan sakdanib qolgan sözlardan taşqari franklar tilidan sakdanib qolgan muayyan qatlam ham mavjud. F.t. rivojida adabiy lotin tili katta rol öynagan; undan köplab sözlar, söz yasaliş qoliplari, sintaktik tuzilmalar özlaşgan.

    Yozuvi bir qança diakritik belgilar qöşilgan lotin alifbosi asosida şakllangan. F.t. Belgiya, Şveysariya va Kanadada milliy variantlarga, Afrika mamlakatlarida esa, asosan, fonetik va luğaviy öziga xosliklarga ega.

    Ad.: Balli Ş., Obşaya lingvistika i voprosi fransuzskogo yazika, per. s frans., M., 1955; Balli Ş., Fransuzskaya stilistika, per. s frans., M., 1961; Referovskaya Ye. A., Formirovaniye romanskix literaturnix yazikov. Fransuzskiy yazik, L., 1980; Gak V.G., Teoretiçeskaya grammatika fransuzskogo yazika, ç. I—II, M., 1986.

    Abduvahob Madvaliyev, Ibodulla Mirzayev.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ФРАНЦУЗ ТИЛИ — хиндевропа тиллари оиласининг роман гурухига мансуб тил; Франция, Франция Гвианаси, Гаити, Монако, Бенин, БуркинаФасо, Габон, Гвинея, Конго Демократик Республикаси, Конго Республикаси, Кот д’Ивуар, Мали, Марказий Африка Республикаси, Нигер, Сенегал, Того, Чад давлатларининг расмий тили; Бельгия Кироллиги, Швейцария Конфедерацияси, Канада, Люксембург, Андорра, Камерун, Мадагаскар, Бурунди, Руанда, Комор Ороллари Федератив Ислом Республикаси, Жибути, Вануату, Сейшел Ороллари давлатларидаги расмий тиллардан бири. Италия ва АҚШнинг белгили худудларида ҳам тарқалган. Сўзлашувчиларнинг умумий сони 100 млн. кишидан, Франциянинг ўзида 57 млн. кишидан ортиқроқ (ўтган асрнинг 90-й.лари). БМТнинг расмий ва ишчи тилларидан бири.

    Асосий лаҳжалари: франс (ҳоз. Ф.т.нинг тарихий негизи), шим. (Бельгиядаги норманд, пикард, валлон ва б.), ғарбий (анжуй, галло ва б.), жан.ғарбий (пуатевин), марказий, жан.шаркий (бургунд, франшконт), шаркий (лотарингия, шампан), франкпровансаль.

    Ф.т. истилочилар тили (лотин тили) ва Галлия туб аҳолиси тилларининг ўзаро таъсири жараёнида шаклланган. Ф.т. тарихи қуйидаги даврларга бўлинади: галлроман (5—8-а.лар), эски француз (9— 13-а.лар), ўрта француз (14—15-а.лар), илк янги француз (16-а.), янги французклассик (17—18-а.лар) ва ҳоз. француз (19-а.дан). Ўрта асрларда умумфранцуз ёзма тили майдонга келади, 16-а.да миллий тил (1539 й.дан давлатнинг расмий тили) шаклланади. 17-а.да адабий тил меъёри барқарорлашади. 20-а.да адабий ва оғзаки нутқ ўртасида сезиларли фарқ пайдо бўлади. Дастлабки ёзма ёдгорликлари 8—9-а.ларга мансуб.

    Фонетик хусусиятлари сифатида урғусиз, айниқса, сўз охиридаги унлиларнинг редукцияси, урғунинг асосан сўнгги бўғинга тушиши, урғу таъсирида унлиларнинг ўзгариши, унлилар ўртасидаги ва сўз охиридаги ундошларнинг тушиб қолиши ва б.ни кўрсатиш мумкин. Ф.т. морфологияси учун аналитизм характерлидир (мураккаб замон, нисбат, қиёсий даражаларнинг аналитик шакллари). Сўзларнинг морфологик жиҳатдан ўзгармасликка мойиллиги кузатилади. Бир канча фамматик маънолар (жинс, сон, шахс)нинг ифодаланиши кўпинча синтаксис соҳасига кўчирилади, ёрдамчи сўзлар кенг қўлланади. Феъл соҳасида 4 майл, 3 нисбат ва кенг тармокди замон шакллари мавжуд. Лексикасида галлардан сакданиб қолган сўзлардан ташқари франклар тилидан сакданиб қолган муайян қатлам ҳам мавжуд. Ф.т. ривожида адабий лотин тили катта роль ўйнаган; ундан кўплаб сўзлар, сўз ясалиш қолиплари, синтактик тузилмалар ўзлашган.

    Ёзуви бир қанча диакритик белгилар қўшилган лотин алифбоси асосида шаклланган. Ф.т. Бельгия, Швейцария ва Канадада миллий вариантларга, Африка мамлакатларида эса, асосан, фонетик ва луғавий ўзига хосликларга эга.

    Ад.: Балли Ш., Общая лингвистика и вопросы французского языка, пер. с франц., М., 1955; Балли Ш., Французская стилистика, пер. с франц., М., 1961; Реферовская Е. А., Формирование романских литературных языков. Французский язык, Л., 1980; Гак В.Г., Теоретическая грамматика французского языка, ч. I—II, М., 1986.

    Абдуваҳоб Мадвалиев, Ибодулла Мирзаев.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.