Frazeologizm

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 253–254-b. — ziyouz.com

Frazeologizm FRAZEOLOGIZM, frazeologik birlik, frazema — ikki yoki undan ortiq sözdan taşkil topgan, ma'noviy jihatdan özaro boğliq suz birikmasi yoki gapga teng keladigan, yaxlitligiça köçma ma'noda qöllanadigan va bölinmaydigan, barqaror (turğun) boğlanmalarning umumiy nomi. F.lar, şaklan özlariga öxşaş sintaktik tuzilmalardan farqli ravişda, nutkda suzlarni erkin tanlaş, almaştiriş yöli b-n yuzaga kelmaydi, balki ma'no va muayyan leksikgrammatik tarkibli, avvaldan tayyor material sifatida qullanadi, ya'ni F. tarkibidan biror qismni çiqarib taşlaş, tuşirib qoldiriş mumkin emas: anqoning uruği, arpasini xom urmoq, çuçvarani xom sanamoq, terisiga siğmay ketmoq, kapalagi uçmoq, kungli joyiga tuşmoq, qöli oçiq, quloği oğir va b. F.lar tarixiy qöllaniş meyorlariga, usullariga ega bölib, ularning ma'nolari muayyan nutqiy jarayonda oydinlaşadi. F.larning quyidagi turlari farklanadi: frazeologik çatişma — frazemaning ma'nosi uning tarkibidagi suzlarning ma'nosiga boğliq bölmaydi, frazemadan anglaşilgan köçma ma'no öning tarkibidagi suzlarning ma'nosi b-n izohlanmaydi: tönini teskari kiymoq, oyoğini qöliga olib çopmoq, boşini olib çiqib ketmoq va b.; frazeologik butunlik (birlaşma) — frazemaning ma'nosi uning tarkibidagi suzlarning ma'nolari asosida izoxlanadi, şu ma'nolar asosida umumlaştiruvçi köçma ma'no ifoda qilinadi (köpinça bunday birlaşmalarning öz ma'nosida qullanadigan variantlari ham mavjud buladi): yoğ tuşsa yalagudek, yeng şimarmoq, xamirdan qil suğurgandek, töydan oldin noğora çalmoq va b.; frazeologik quşilma — bunda frazemalar tarkibidagi bir suz köçma ma'noda qöllanadi, boşqasi esa öz luğaviy ma'nosini saqlaydi: gapning tuzi, qöli gul, iştax,asi oçildi va b.

F.lar sintaktik tuzilişiga kura 2 ga bölinadi: birikmaga teng F.lar (katta oğiz, ammamning buzoği, tuyoğini şiqillatmoq) va gapga teng F.lar (yuzi yoruğ böldi, boşi osmonga yetdi, sirkasi suv kutarmaydi). F.ning qismlari ajralmas holda bölganligi uçun, F. gapda bitta sintaktik vazifada keladi. Maye: «Qizga özbek qişloğining sodsa hayoti, oq köngil odamlari yoqdi» va «Nasimjon boşi kökka yetguday suyundi» gaplarida «oq köngil» frazemasi — aniqlovçi, «boşi kökka yetguday» frazemasi hol vazifasida kelgan. F.lar tayyor luğaviy birlik — sözga teng bölganligi tufayli sözga xos şakl va ma'no munosabatlariga ham ega böladi, ya'ni tilda frazeologik omonimiya (mas, qöl kötarmoq — 1) urmoq, urmoqçi bölmoq, 2) tarafdorligini bildirmoq), frazeologik sinonimiya (toqati toq bölmoq — sabrkosasi tölmoq) va frazeologik antonimiya (köngli oq — içi qora, kökka kötarmoq — yerga urmoq) mavjuddir.

Asrlar davomida şakllangan F.lar oğzaki nutqda, badiiy adabiyotda hamda publitsistikada ötkir, ta'sirçan tasviriy vosita sifatida keng qöllanadi. Yozuvçilar öz asarlarida F.lardan unumli foydalaniş b-n birga mavjud F.larni asar ruhiga moslagan holda qisman özgartiradilar, şu yöl b-n yangi iboralar yaratadilar. Abdulla Qahhor, Oybek, Ğafur Ğulom, Said Ahmad va b. tomonidan ijod qilingan F.lar bunga misol böla oladi.

Turli xususiyatlarga ega bölgan F. lar majmui tilning frazeologik qatlamini taşkil etadi. Tilning frazeologik qatlami doimiy ravişda yangi F.lar b-n boyib boradi va xalqning madaniytarixiy tajribasini, şuningdek, muayyan tilning tarixiy taraqqiyot qonunlarini aks ettiradi. F.larni örganiş va tasnif qiliş b-n frazeologiya şuğullanadi.

Ad.: Rahmatullayev Ş., Özbekfrazeologiyasiningba'zi masalalari, T., 1966; Vinogradov V. V., Osnovniye ponyatiya russkoy frazeologii kak lingvistiçeskoy dissiplini, v yego kn.: Izbr. trudi, t. 3, M., 1977; Tursunov U., Muxtorov J., Raçmatullayev Ş., Hozirgi özbek adabiy tili [3naşr], T., 1992; Reformatskiy A. A., Vvedeniye v yazikovedeniye, M, 1998.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФРАЗЕОЛОГИЗМ, фразеологик бирлик, фразема — икки ёки ундан ортиқ сўздан ташкил топган, маъновий жиҳатдан ўзаро боғлиқ суз бирикмаси ёки гапга тенг келадиган, яхлитлигича кўчма маънода қўлланадиган ва бўлинмайдиган, барқарор (турғун) боғланмаларнинг умумий номи. Ф.лар, шаклан ўзларига ўхшаш синтактик тузилмалардан фарқли равишда, нуткда сузларни эркин танлаш, алмаштириш йўли б-н юзага келмайди, балки маъно ва муайян лексикграмматик таркибли, аввалдан тайёр материал сифатида қулланади, яъни Ф. таркибидан бирор қисмни чиқариб ташлаш, тушириб қолдириш мумкин эмас: анқонинг уруғи, арпасини хом урмоқ, чучварани хом санамоқ, терисига сиғмай кетмоқ, капалаги учмоқ, кунгли жойига тушмоқ, қўли очиқ, қулоғи оғир ва б. Ф.лар тарихий қўлланиш меъёрларига, усулларига эга бўлиб, уларнинг маънолари муайян нутқий жараёнда ойдинлашади. Ф.ларнинг қуйидаги турлари фаркланади: фразеологик чатишма — фраземанинг маъноси унинг таркибидаги сузларнинг маъносига боғлиқ бўлмайди, фраземадан англашилган кўчма маъно ўнинг таркибидаги сузларнинг маъноси б-н изоҳланмайди: тўнини тескари киймоқ, оёғини қўлига олиб чопмоқ, бошини олиб чиқиб кетмоқ ва б.; фразеологик бутунлик (бирлашма) — фраземанинг маъноси унинг таркибидаги сузларнинг маънолари асосида изохланади, шу маънолар асосида умумлаштирувчи кўчма маъно ифода қилинади (кўпинча бундай бирлашмаларнинг ўз маъносида қулланадиган вариантлари ҳам мавжуд булади): ёғ тушса ялагудек, енг шимармоқ, хамирдан қил суғургандек, тўйдан олдин ноғора чалмоқ ва б.; фразеологик қушилма — бунда фраземалар таркибидаги бир суз кўчма маънода қўлланади, бошқаси эса ўз луғавий маъносини сақлайди: гапнинг тузи, қўли гул, иштах,аси очилди ва б.

Ф.лар синтактик тузилишига кура 2 га бўлинади: бирикмага тенг Ф.лар (катта оғиз, аммамнинг бузоғи, туёғини шиқиллатмоқ) ва гапга тенг Ф.лар (юзи ёруғ бўлди, боши осмонга етди, сиркаси сув кутармайди). Ф.нинг қисмлари ажралмас ҳолда бўлганлиги учун, Ф. гапда битта синтактик вазифада келади. Мае: «Қизга ўзбек қишлоғининг содца ҳаёти, оқ кўнгил одамлари ёқди» ва «Насимжон боши кўкка етгудай суюнди» гапларида «оқ кўнгил» фраземаси — аниқловчи, «боши кўкка етгудай» фраземаси ҳол вазифасида келган. Ф.лар тайёр луғавий бирлик — сўзга тенг бўлганлиги туфайли сўзга хос шакл ва маъно муносабатларига ҳам эга бўлади, яъни тилда фразеологик омонимия (мас, қўл кўтармоқ — 1) урмоқ, урмоқчи бўлмоқ, 2) тарафдорлигини билдирмоқ), фразеологик синонимия (тоқати тоқ бўлмоқ — сабркосаси тўлмоқ) ва фразеологик антонимия (кўнгли оқ — ичи қора, кўкка кўтармоқ — ерга урмоқ) мавжуддир.

Асрлар давомида шаклланган Ф.лар оғзаки нутқда, бадиий адабиётда ҳамда публицистикада ўткир, таъсирчан тасвирий восита сифатида кенг қўлланади. Ёзувчилар ўз асарларида Ф.лардан унумли фойдаланиш б-н бирга мавжуд Ф.ларни асар руҳига мослаган ҳолда қисман ўзгартирадилар, шу йўл б-н янги иборалар яратадилар. Абдулла Қаҳҳор, Ойбек, Ғафур Ғулом, Саид Аҳмад ва б. томонидан ижод қилинган Ф.лар бунга мисол бўла олади.

Турли хусусиятларга эга бўлган Ф. лар мажмуи тилнинг фразеологик қатламини ташкил этади. Тилнинг фразеологик қатлами доимий равишда янги Ф.лар б-н бойиб боради ва халқнинг маданийтарихий тажрибасини, шунингдек, муайян тилнинг тарихий тараққиёт қонунларини акс эттиради. Ф.ларни ўрганиш ва тасниф қилиш б-н фразеология шуғулланади.

Ад.: Раҳматуллаев Ш., Ўзбекфразеологиясинингбаъзи масалалари, Т., 1966; Виноградов В. В., Основные понятия русской фразеологии как лингвистической дисциплины, в его кн.: Избр. труды, т. 3, М., 1977; Турсунов У., Мухторов Ж., Рачматуллаев Ш., Ҳозирги ўзбек адабий тили [3нашр], Т., 1992; Реформатский А. А., Введение в языковедение, М, 1998.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.