Fridrix Engels
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 130-b. — ziyouz.com
Engels Fridrix (1820.28.11, Barmen, Germaniyaning Vuppertal şahri — 1895.5.8, London) — mutafakkir va jamoat arbobi, marksizm asosçilaridan biri. Fabrikant oilasida tuğilgan. 1841— 42 yillarda Berlinda harbiy xizmatni ötaş davrida untga kelib ma'ruzalar tinglab turdi. 1842 yil Mançester (Buyuk Britaniya) ga köçib kelib fabrika idorasida işladi; «Reyn gazetasi»da hamkorlik qildi. Parijda 1844 yil K.Marks bilan bölgan uçraşuv ularning döstligiga asos soldi. E. «Kommunistlar ittifoqi»ni taşkil etişda (1847) va uning faoliyatida iştirok qildi. Marks bilan birga ittifoq dasturi — «Kommunistik partiya manifesti»ni yozdi (1848). 1848 yil iyun — 1849 yil mayida Kyolnda Marks bilan birgalikda «Yangi Reyn gazetasi»ni naşr etdi, 1849 yil Janubiy Ğarbiy Germaniyada qurolli qözğolonda qatnaşdi. 1849 yil noyab.da Londonga köçib keldi, 1850 yil noyab.da esa Mançesterga kelib, savdo idorasida işlay boşladi. 1870 yildan Londonda yaşadi; Marksga doimiy moddiy yordam berib turdi. U bilan birga I Internatsional faoliyatiga rahbarlik qildi. Marks vafotidan keyin E. Yevropa sotsialistlarining maslahatçisi va rahbari böldi. Asosiy asarlari: «Angliyada işçilar sinfining ahvoli» (1845), «Muqaddas oila» (1845), «Nemis mafkurasi» (1845—46) (keyingi ikkalasi K. Marks bilan birgalikda yozilgan), «Germaniyada dehqonlar uruşi» (1850), «Germaniyada inqilob va aksilinqilob» (1851—52), «AntiDyuring» (1878), «Oila, xususiy mulk va davlatning kelib çiqişi» (1884), «Lyudvig Feyerbax va nemis klassik falsafasining oxiri» (1886), «Tabiat dialektikasi» (1873—82; 1925 yil bosilib çiqqan), «Fransiya va Germaniyada dehqonlar masalasi» (1894). E. Marks bilan birgalikda yaratgan ta'limot tarixiy taraqqiyotga,hayotning obyektiv qonuniyatlariga zid edi. Bu ta'limot 20-asrda dunyoning katta qismida muayyan sinf mafkurasiga aylantirilib, jamiyatning barça a'zolarini unga böysundirişga harakat qilindi. Bunday ta'limot amal qilgan ijtimoiy tuzumda mulkka egalik, şaxs erkinligi, inson huquklari poymol etilişi natijasida öta salbiy ijtimoiy jarayonlar sodir böldi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭНГЕЛЬС Фридрих (1820.28.11, Бармен, Германиянинг Вупперталь шаҳри — 1895.5.8, Лондон) — мутафаккир ва жамоат арбоби, марксизм асосчиларидан бири. Фабрикант оиласида туғилган. 1841— 42 йилларда Берлинда ҳарбий хизматни ўташ даврида унтга келиб маърузалар тинглаб турди. 1842 йил Манчестер (Буюк Британия) га кўчиб келиб фабрика идорасида ишлади; «Рейн газетаси»да ҳамкорлик қилди. Парижда 1844 йил К.Маркс билан бўлган учрашув уларнинг дўстлигига асос солди. Э. «Коммунистлар иттифоқи»ни ташкил этишда (1847) ва унинг фаолиятида иштирок қилди. Маркс билан бирга иттифоқ дастури — «Коммунистик партия манифести»ни ёзди (1848). 1848 йил июнь — 1849 йил майида Кёльнда Маркс билан биргаликда «Янги Рейн газетаси»ни нашр этди, 1849 йил Жанубий Ғарбий Германияда қуролли қўзғолонда қатнашди. 1849 йил нояб.да Лондонга кўчиб келди, 1850 йил нояб.да эса Манчестерга келиб, савдо идорасида ишлай бошлади. 1870 йилдан Лондонда яшади; Марксга доимий моддий ёрдам бериб турди. У билан бирга I Интернационал фаолиятига раҳбарлик қилди. Маркс вафотидан кейин Э. Европа социалистларининг маслаҳатчиси ва раҳбари бўлди. Асосий асарлари: «Англияда ишчилар синфининг аҳволи» (1845), «Муқаддас оила» (1845), «Немис мафкураси» (1845—46) (кейинги иккаласи К. Маркс билан биргаликда ёзилган), «Германияда деҳқонлар уруши» (1850), «Германияда инқилоб ва аксилинқилоб» (1851—52), «АнтиДюринг» (1878), «Оила, хусусий мулк ва давлатнинг келиб чиқиши» (1884), «Людвиг Фейербах ва немис классик фалсафасининг охири» (1886), «Табиат диалектикаси» (1873—82; 1925 йил босилиб чиққан), «Франция ва Германияда деҳқонлар масаласи» (1894). Э. Маркс билан биргаликда яратган таълимот тарихий тараққиётга,ҳаётнинг объектив қонуниятларига зид эди. Бу таълимот 20-асрда дунёнинг катта қисмида муайян синф мафкурасига айлантирилиб, жамиятнинг барча аъзоларини унга бўйсундиришга ҳаракат қилинди. Бундай таълимот амал қилган ижтимоий тузумда мулкка эгалик, шахс эркинлиги, инсон ҳуқуклари поймол этилиши натижасида ўта салбий ижтимоий жараёнлар содир бўлди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.