Fridrix Nitsşe
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 253–254-b. — ziyouz.com
Nitsşe Fridrix NITSŞE (Nietzsche) Fridrix (1844.15.10, Rekken, Lyutsen yaqinida, Saksoniya — 1900.25.8, Veymar) — ne-mis faylasufi, hayot falsafasi namoyandasi. Protestant ruhoniysi oilasida tuğildi, taqvodorlik muhitida ösdi. Gimnaziyadagi döstlari uni «ibodatxonadagi 12 yoşli Iso»ga öxşatib, «mit-ti pastor» deb ataşgan. N. Injildan parçalarni va çerkov qöşiqlarini ta'sirçan ijro etgan. 10 yoşidan şe'rlar ham yoza boşlagan. Bonn va Leypsig ş.lari-data'lim oldi (1864—68). Bazel un-tining prof. (1869—78). Kasalligi tufayli un-tdagi işini taşlab ketişga majbur böldi. 1871 y.dan N.ning salomat-ligi yomonlaşib, qattiq boş ogriğiga uçraydi. 1888 y.da falaj bölib qoladi, köp ötmay akli zaiflaşa boşlaydi. Singlisi Elizabet Fyorster-Nitsşe unga ölimiga qadar mehribonlik körsa-tadi, vafotidan söng esa N.ning ijo-diy merosi haqida qayğuradi. N. kasal-mand, odamlarga qöşilişa olmaydigan, noqulay inson edi. U özi xayolan yaratgan ideal inson timsoliga butkul berilib, tanx,olikda yaşaşni afzal körardi. 1872 y. N.ning «Musiqa ruhidan fojianing tuğilişi» deb atalgan 1-kitobi bosilib çikdi. Bunda u borliqning 2 asosini — bir tomondan, «hayotiylik», «maişat» va «fojiaviylik»ni va 2-tomondan, «muşohadaviylik», «mantiqiylik», «bir tomonlama intellektu all i k»ni özaro qarama-qarşi qöygan. Bu kitobni zamondoşlari ğayriilmiy asar sifatida rad etişdi. N. 1873—76 ylardayozilgan «Be-mavrid mulohazalar»ida D. F. Ştraus va tarixiylik tarafdorlarini keskin tanqid qilib, ayni vaqtda faylasuflardan Şopengauer va Rixard Vagnerni uluğlaydi. Biroq köp ötmay, N.ning Vagnerdan ixlosi qaytadi. N.ning maşhur asari «Zardöşt tavallosi: hamma uçun va heç kimga atalmagan kitob»dir (1 qismi — 1883, 1-töliq naşri 1892 y.daçiqqan). Özining bu asarini N. «in-soniyat qölidagi kitoblar içida eng te-rani», deb hisoblagan. N. özini insoni-yat imkoniyatlari çegarasidan taşqariga çiqqan ongni özida mujassamlaştirgan Zarduşt b-n tenglaştirgan. N. «Hokimiyatga intiliş» kitobini özining asosiy dasturiy asariga aylantirişni öylagan edi. Lekin N. uni tayyorlaş jarayonida tuğilgan bir qança fik-rlar va hikmatli sözlarnigina yozib qoldirdi. Kitobni E. Fyorster-Nitsşe va P. Gast takomil»iga yetkazib, 1906 y.dagina naşr etişga muvaffaq böldilar.
N. falsafasiga Şopengauerning volyuntaristik metafizikasi va Darvinning yaşaş uçun kuraş qonuni katta ta'sir körsatdi. Bu ta'limotlarga asoslangan N. barça soxta, çirkin, hayotga duşman bölgan narsalarni yöqqilişga tayyorturuvçi yangi inson idealini yaratişga intildi. Uning falsafasi yaqinlaşib kelayotgan falsafiy nigilizm örnini egallaşi lozim edi. N. xristi-anlikka qarşi kuraşdi va «qullik ax-loqi»ni xristianlikning mahsuli deb baholadi. U burjuaziyaga qarşi edi, bu sinf axloqini soxta axloq deb billi. N.çilikning metafizik ğoyasi «barça mavjudotlar, şu jumladan, inson ongida qam xrkimiyatga intiliş şakli namoyon böladi, heç qanday mutlak, qayot yöq, hamma narsa mangu qaytarilişga mahkum» degan fikrda mujassamlaşgan. N. falsafaga «xrkimiyatga intiliş» ğoyasidan taşqari, «barça qadriyatlarni qayta baholaş», «odamlarning yangi nayeli», «ideal inson» tuşunçalarini kiritdi.
N. yangi uslubiy şakllarni topgan tanqidçi va şoir, aforizmlar ustasi edi. N. falsafasining sofistika şakli uni tuşinişni qiyinlaştiradi.
Undan keyin yaşagan faylasuflarning uqtirişiça, N. falsafasida uzil-kesil haqiqat, e'tiqod deb qabul qiliş mumkin bölgan qoidalar yöq.
Asosiy asarlari: «Tarixning qayot uçun foydasi va zarari töğrisida» (1874), «Şopengauer murabbiy sifatida» (1874), «Rixard Vagner Bayret-da» (1875—76), «Erkin tafakkur sohiblari uçun qöllanma» (1876—78), «Tong yalliği» (1881), «Quvnoq bilim» (1882), «Yovuz donişmandlik: hikmatlar va dono sözlar» (1882—85), «Axloqning mohiyati» (1887).
Ad.:1alevi D., Jizn Fridrixa Nitsşe, M., 1991; Sveyg S, Vçeraşniy mir, M., 1991.
Saida Jörayeva.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НИЦШЕ (Nietzsche) Фридрих (1844.15.10, Реккен, Лютцен яқинида, Саксония — 1900.25.8, Веймар) — не-мис файласуфи, ҳаёт фалсафаси намояндаси. Протестант руҳонийси оиласида туғилди, тақводорлик муҳитида ўсди. Гимназиядаги дўстлари уни «ибодатхонадаги 12 ёшли Исо»га ўхшатиб, «мит-ти пастор» деб аташган. Н. Инжилдан парчаларни ва черков қўшиқларини таъсирчан ижро этган. 10 ёшидан шеърлар ҳам ёза бошлаган. Бонн ва Лейпциг ш.лари-датаълим олди (1864—68). Базель ун-тининг проф. (1869—78). Касаллиги туфайли ун-тдаги ишини ташлаб кетишга мажбур бўлди. 1871 й.дан Н.нинг саломат-лиги ёмонлашиб, қаттиқ бош огриғига учрайди. 1888 й.да фалаж бўлиб қолади, кўп ўтмай акли заифлаша бошлайди. Синглиси Элизабет Фёрстер-Ницше унга ўлимига қадар меҳрибонлик кўрса-тади, вафотидан сўнг эса Н.нинг ижо-дий мероси ҳақида қайғуради. Н. касал-манд, одамларга қўшилиша олмайдиган, ноқулай инсон эди. У ўзи хаёлан яратган идеал инсон тимсолига буткул берилиб, танх,оликда яшашни афзал кўрарди. 1872 й. Н.нинг «Мусиқа руҳидан фожианинг туғилиши» деб аталган 1-китоби босилиб чикди. Бунда у борлиқнинг 2 асосини — бир томондан, «ҳаётийлик», «маишат» ва «фожиавийлик»ни ва 2-томондан, «мушоҳадавийлик», «мантиқийлик», «бир томонлама интеллекту алл и к»ни ўзаро қарама-қарши қўйган. Бу китобни замондошлари ғайриилмий асар сифатида рад этишди. Н. 1873—76 йлардаёзилган «Бе-маврид мулоҳазалар»ида Д. Ф. Штраус ва тарихийлик тарафдорларини кескин танқид қилиб, айни вақтда файласуфлардан Шопенгауэр ва Рихард Вагнерни улуғлайди. Бироқ кўп ўтмай, Н.нинг Вагнердан ихлоси қайтади. Н.нинг машҳур асари «Зардўшт таваллоси: ҳамма учун ва ҳеч кимга аталмаган китоб»дир (1 қисми — 1883, 1-тўлиқ нашри 1892 й.дачиққан). Ўзининг бу асарини Н. «ин-соният қўлидаги китоблар ичида энг те-рани», деб ҳисоблаган. Н. ўзини инсони-ят имкониятлари чегарасидан ташқарига чиққан онгни ўзида мужассамлаштирган Зардушт б-н тенглаштирган. Н. «Ҳокимиятга интилиш» китобини ўзининг асосий дастурий асарига айлантиришни ўйлаган эди. Лекин Н. уни тайёрлаш жараёнида туғилган бир қанча фик-рлар ва ҳикматли сўзларнигина ёзиб қолдирди. Китобни Э. Фёрстер-Ницше ва П. Гаст такомил»ига етказиб, 1906 й.дагина нашр этишга муваффақ бўлдилар.
Н. фалсафасига Шопенгауэрнинг волюнтаристик метафизикаси ва Дарвиннинг яшаш учун кураш қонуни катта таъсир кўрсатди. Бу таълимотларга асосланган Н. барча сохта, чиркин, ҳаётга душман бўлган нарсаларни йўққилишга тайёртурувчи янги инсон идеалини яратишга интилди. Унинг фалсафаси яқинлашиб келаётган фалсафий нигилизм ўрнини эгаллаши лозим эди. Н. христи-анликка қарши курашди ва «қуллик ах-лоқи»ни христианликнинг маҳсули деб баҳолади. У буржуазияга қарши эди, бу синф ахлоқини сохта ахлоқ деб билли. Н.чиликнинг метафизик ғояси «барча мавжудотлар, шу жумладан, инсон онгида қам хркимиятга интилиш шакли намоён бўлади, ҳеч қандай мутлак, қаёт йўқ, ҳамма нарса мангу қайтарилишга маҳкум» деган фикрда мужассамлашган. Н. фалсафага «хркимиятга интилиш» ғоясидан ташқари, «барча қадриятларни қайта баҳолаш», «одамларнинг янги наели», «идеал инсон» тушунчаларини киритди.
Н. янги услубий шаклларни топган танқидчи ва шоир, афоризмлар устаси эди. Н. фалсафасининг софистика шакли уни тушинишни қийинлаштиради.
Ундан кейин яшаган файласуфларнинг уқтиришича, Н. фалсафасида узил-кесил ҳақиқат, эътиқод деб қабул қилиш мумкин бўлган қоидалар йўқ.
Асосий асарлари: «Тарихнинг қаёт учун фойдаси ва зарари тўғрисида» (1874), «Шопенгауэр мураббий сифатида» (1874), «Рихард Вагнер Байрет-да» (1875—76), «Эркин тафаккур соҳиблари учун қўлланма» (1876—78), «Тонг яллиғи» (1881), «Қувноқ билим» (1882), «Ёвуз донишмандлик: ҳикматлар ва доно сўзлар» (1882—85), «Ахлоқнинг моҳияти» (1887).
Ад.:1алеви Д., Жизнь Фридриха Ницше, М., 1991; Цвейг С, Вчерашный мир, М., 1991.
Саида Жўраева.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.