Fridrix Vilgelm Bessel
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 274–275-b. — ziyouz.com
Bessel Fridrix Vilgelm (1784.22.7, Minden, Germaniya — 1846.17.3, Kenigsberg)—nemis astronomi, geodezisti va matematigi. Astrometriya asosçilaridan biri. U 20 yoşligidayoq Gapley kometasi orbitasini hisoblab çiqdi. B. rahbarligida Kenigsberg untida rasadxona qurildi; u umrining oxirigaça şu rasadxona direktori bölib işladi. B.ning astrometrik ölçaşlar sohasidagi birinçi katta işi 17-a. 40—50-y. lari ingliz astronomi J. Bradleyning yulduzlar jadvalini tuziş uçun bajargan kuzatiş natijalarini qayta işlaşga bağişlandi va u 1818 y.da «Astronomiya asoslari» nomi b-n çop etildi. B. 1821—33 y.larda Reyxenbax meredian doirasida 75000 yulduz örnini yuqori aniklikda ölçadi va «Kenigsberg jadvallari»ni tuzdi. B. birinçilar qatorida yulduzlar parallakttl, şu b-n birga, ulargaça bölgan masofalarni aniklzdi. U Sirius va Protsion yulduzlarini bir neça yil kuzatib, bu yulduzlarning yöldoşlari bor, deb faraz qildi. Uning taxminlari keyinçalik tasdiqlandi: 1862 y.da Siriusning, 1896 y.da Protsionning yöldoşi borligi aniqlandi. B. 1831—41 y.larda rus olimi I. Ya. Bayer b-n birgalikda Şarqiy Prussiyada trangulyatsiya işlarini bajarib, meridianning bir darajasi uzunligini ölçab Yer sferoidi elementini aniqladi. Bu element geodeziyada 100 yilga yaqin işlatildi va Bessel elementi deb ataldi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БЕССЕЛЬ Фридрих Вильгельм (1784.22.7, Минден, Германия — 1846.17.3, Кенигсберг)—немис астрономи, геодезисти ва математиги. Астрометрия асосчиларидан бири. У 20 ёшлигидаёқ Гаплей кометаси орбитасини ҳисоблаб чиқди. Б. раҳбарлигида Кенигсберг унтида расадхона қурилди; у умрининг охиригача шу расадхона директори бўлиб ишлади. Б.нинг астрометрик ўлчашлар соҳасидаги биринчи катта иши 17-а. 40—50-й. лари инглиз астрономи Ж. Брадлейнинг юлдузлар жадвалини тузиш учун бажарган кузатиш натижаларини қайта ишлашга бағишланди ва у 1818 й.да «Астрономия асослари» номи б-н чоп этилди. Б. 1821—33 й.ларда Рейхенбах мередиан доирасида 75000 юлдуз ўрнини юқори аникликда ўлчади ва «Кенигсберг жадваллари»ни тузди. Б. биринчилар қаторида юлдузлар параллакттл, шу б-н бирга, уларгача бўлган масофаларни аниклзди. У Сириус ва Процион юлдузларини бир неча йил кузатиб, бу юлдузларнинг йўлдошлари бор, деб фараз қилди. Унинг тахминлари кейинчалик тасдиқланди: 1862 й.да Сириуснинг, 1896 й.да Проционнинг йўлдоши борлиги аниқланди. Б. 1831—41 й.ларда рус олими И. Я. Байер б-н биргаликда Шарқий Пруссияда трангуляция ишларини бажариб, меридианнинг бир даражаси узунлигини ўлчаб Ер сфероиди элементини аниқлади. Бу элемент геодезияда 100 йилга яқин ишлатилди ва Бессель элементи деб аталди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.