Fridrix Vilhelm Yozef Şelling
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 107–108-b. — ziyouz.com
Şelling Fridrix Vilhelm Yozef (1775.27.1, Leonberg — 1854.20.8, Ragats, Şveysariya) — nemis faylasufi. Tyubengen untining ilohiyot f-tini tugatgan. Yena (1798— 1803), Vyursburg (1803—06), Erlangen (182026) va Berlin (184146) untlarining prof. Myunxen FA a'zosi. Ş. yangi davr tabiat falsafasiga, ayniyat va mifologiya falsafasiga asos soldi, falsafaning predmetini erkinlik deb belgiladi, keyinçalik şu asnoda Gegeltni emas, R.Şteyner, N. Berdyayev, Vl. Solovyov, A.Bergson özlarining «erkinlik falsafasi»ni yoki falsafiy tizimlarini yaratdilar.
Ş. tabiatni dinamik qaramaqarşiliklarning birligi sifatida olib qaraydi; bu qarama-qarşilik yaxlitlikda uyğunlaşadi; tabiat — ulkan yirik organizm, uning taraqqiyoti ongli «Men»ni yaratişga qaratilgan. Ş. dunyoqaraşida borliq va tafakkur ayniyatini, ideallik va reallik mosligini köriş mumkin. Uningça, mif — faqat ongning emas, balki borliqning şakli. Haqiqiy din va haqiqiy falsafaga yöl mif orqali ötadi; mifologik tasavvurni şunçaki töqib çiqarilgan ertak deb, lekin hamma mifda ham aqliy yondaşuv bor deb bölmaydi. Haqiqat falsafasida Ş. mohiyat bilan mavjudlik örtasidagi farqni ajratişga intiladi; narsa nima, uning mohiyati qanaqa — buni bizga aql örgatadi; narsaning mavjudligiga esa tajriba işontiradi. Ş. tajribadan, narsalarning mavjudlik omilidan kelib çiqişni, borliqni tuşunça bilan qoriştirmaslikni ta'kidlaydi. U dastlab, Bibliyani tarixiytanqidiy örganiş lozim degan bölsa, keyinçalik bu fikrini xato deb hisoblagan. Ş. falsafasi ratsionallik bilan noratsionallikning uyğunligi sifatida katta ahamiyatga ega. Asosiy asarlari: «Tabiat falsafasi uçun ğoyalar» (1797), «Olamiy qalb töğrisida» (1798), «Tabiat falsafasi tizimining dastlabki xomakisi» (1799), «Tabiat falsafasi tizimi dastlabki xomakisiga kiriş» (1799), «Transsendental idealizm tizimi» (1800), «San'at falsafasi» (1802—05), «Inson erkinligi va u bilan boğliq narsahodisalar töğrisida falsafiy tadqiqot» (1809), «Mifologiya falsafasiga kiriş» (1821—45), «Yangi falsafa tarixiga doir» (1822-27).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШЕЛЛИНГ Фридрих Вилҳелм Йозеф (1775.27.1, Леонберг — 1854.20.8, Рагац, Швейцария) — немис файласуфи. Тюбенген унтининг илоҳиёт ф-тини тугатган. Йена (1798— 1803), Вюрцбург (1803—06), Эрланген (182026) ва Берлин (184146) унтларининг проф. Мюнхен ФА аъзоси. Ш. янги давр табиат фалсафасига, айният ва мифология фалсафасига асос солди, фалсафанинг предметини эркинлик деб белгилади, кейинчалик шу аснода Гегелтни эмас, Р.Штейнер, Н. Бердяев, Вл. Соловьёв, А.Бергсон ўзларининг «эркинлик фалсафаси»ни ёки фалсафий тизимларини яратдилар.
Ш. табиатни динамик қарамақаршиликларнинг бирлиги сифатида олиб қарайди; бу қарама-қаршилик яхлитликда уйғунлашади; табиат — улкан йирик организм, унинг тараққиёти онгли «Мен»ни яратишга қаратилган. Ш. дунёқарашида борлиқ ва тафаккур айниятини, идеаллик ва реаллик мослигини кўриш мумкин. Унингча, миф — фақат онгнинг эмас, балки борлиқнинг шакли. Ҳақиқий дин ва ҳақиқий фалсафага йўл миф орқали ўтади; мифологик тасаввурни шунчаки тўқиб чиқарилган эртак деб, лекин ҳамма мифда ҳам ақлий ёндашув бор деб бўлмайди. Ҳақиқат фалсафасида Ш. моҳият билан мавжудлик ўртасидаги фарқни ажратишга интилади; нарса нима, унинг моҳияти қанақа — буни бизга ақл ўргатади; нарсанинг мавжудлигига эса тажриба ишонтиради. Ш. тажрибадан, нарсаларнинг мавжудлик омилидан келиб чиқишни, борлиқни тушунча билан қориштирмасликни таъкидлайди. У дастлаб, Библияни тарихийтанқидий ўрганиш лозим деган бўлса, кейинчалик бу фикрини хато деб ҳисоблаган. Ш. фалсафаси рационаллик билан норационалликнинг уйғунлиги сифатида катта аҳамиятга эга. Асосий асарлари: «Табиат фалсафаси учун ғоялар» (1797), «Оламий қалб тўғрисида» (1798), «Табиат фалсафаси тизимининг дастлабки хомакиси» (1799), «Табиат фалсафаси тизими дастлабки хомакисига кириш» (1799), «Трансцендентал идеализм тизими» (1800), «Санъат фалсафаси» (1802—05), «Инсон эркинлиги ва у билан боғлиқ нарсаҳодисалар тўғрисида фалсафий тадқиқот» (1809), «Мифология фалсафасига кириш» (1821—45), «Янги фалсафа тарихига доир» (1822-27).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.