Ftiziatriya

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 292–293-b. — ziyouz.com

Ftiziatriya (yun. phthisis — oriqlaş, darmonsizlaniş va iatreia — davolaş) — tibbiyotning bir bölimi. Sişing kelib çiqiş sabablari, rivojlaniş mexanizmi, klinikmorfologik alomatlari, davolaş, oldini oliş çoralarini örganadi. «F.» termini fanga Gippokrat tomonidan kiritilgan. F. mustaqil ilmiyamaliy fan sifatida terapiyatsap ajralib çiqqan. Davolaşprofilaktika muassasalari va ilmiy tadqiqot intlari silga qarşi kuraşni uyuştiruvçi taşkiliy metodik markazlar bölib, silga qarşi dispanserlar, sanatoriylar, kasalxonalar işini boşqarib turadi, silning turli şakllarini davolaş, oldini oliş usullarini, şuningdek, F.ning nazariy asoslarini işlab çiqiş b-n şuğullanadi. F.da klinik, rentgenradiologik, endoskopik, epidemiologik, funksional, ultratovuş tekşiruvi, şuningdek, biokimyoviy, bakteriologik, immunologik usullar va h.k. qöllanadi. F.ning ftizioxirurgiya, ftiziopediatriya, ftiziourologiya, ftizioginekologiya singari sohalari bor. F.da gigiyena va sanitariya rejimi, sun'iy pnevmotoraks, simptomatik va xirurgik davodan taşqari maxsus dori vositalaridan ham foydalaniladi.

1932 y. Samarqandda Sil kasalliklari i.t. instituta taşkil etilib, 1935 y. mazkur int Toşkentga köçirilgan. Şundan boşlab Özbekistonda silga qarşi kuraş işlari ança kuçaytirildi va F. faniga asos solindi.

F. fani Özbekistonda asosan 40-y. lardan tez rivojlandi. Bunda, asosan, Özbekiston Sil in-ti xodimlari: akad. Ş.A. Alimov (ilk bor sil kasalligi reabilitatsiyasini işlab çiqqan), prof. R.A. A'zamov, A.A. Saidahmedov, A.A. Kalonxöjayev va b. olib borgan ilmiy izlanişlar va kuzatişlar muxim ahamiyat kasb etdi. Şu int xodimlari tomonidan Özbekistonda silning tarqaliş darajasi, uning sabablari ölka şaroitlarini hisobga olgan holda atrofliça örganildi. Silni aniqlaş va davolaşning yangi usullari, çunonçi dorilarni nafas yöllari orqali kiritiş (ingalyatsiya usuli), kimyoviy preparatlarni organizm immunitetini oşiruvçi moddalar b-n birga qöllaş (immunokimyoterapiya), mikroelementlar va vitaminlar, şuningdek, mehnat b-n davolaş usullari işlab çikildi va keng tatbiq etildi.

Keyingi yillarda respublikada yuzaga kelgan ekologik özgarişlarni silning kelib çiqişi va keçişiga ta'siri hamda bemorlarni davolaş usullari ustida ilmiy işlar olib borildi.

Hoz. kunda F.ga oid i.t.lar pulmonologiya sohasi b-n birga olib borilmoqda. Bu ilmiy işlar va tadqiqotlarga akad. A.M. Ubaydullayev, prof. T.M. Qoriyev, SI. Orifxonova, M.E. Eşonxonov, Q.M. Maxamatov, R.Ş. Hamroqulov, P.X. Nazirov, G.A. Vohidova, A.B. Boltaboyev, M.A. Ibrohimov, D.Z. Muxtorov, K. Ğofurov va b. katta xissa qöşmoqdalar. ToşTI, SamTI, Andijon tibbiyot inti, Toşkent vraçlar malakasini oşiriş in-ti va b.da F. kafedralari bor, ular sil kasalligining oldini oliş, uni öz vaqtida aniklaş va davolaşning yangi usullari ustida ilmiy izlanişlar olib bormoqdalar.

Abdulla Ubaydullayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФТИЗИАТРИЯ (юн. phthisis — ориқлаш, дармонсизланиш ва iatreia — даволаш) — тиббиётнинг бир бўлими. Сишинг келиб чиқиш сабаблари, ривожланиш механизми, клиникморфологик аломатлари, даволаш, олдини олиш чораларини ўрганади. «Ф.» термини фанга Гиппократ томонидан киритилган. Ф. мустақил илмийамалий фан сифатида терапияцап ажралиб чиққан. Даволашпрофилактика муассасалари ва илмий тадқиқот интлари силга қарши курашни уюштирувчи ташкилий методик марказлар бўлиб, силга қарши диспансерлар, санаторийлар, касалхоналар ишини бошқариб туради, силнинг турли шаклларини даволаш, олдини олиш усулларини, шунингдек, Ф.нинг назарий асосларини ишлаб чиқиш б-н шуғулланади. Ф.да клиник, рентгенрадиологик, эндоскопик, эпидемиологик, функционал, ультратовуш текшируви, шунингдек, биокимёвий, бактериологик, иммунологик усуллар ва ҳ.к. қўлланади. Ф.нинг фтизиохирургия, фтизиопедиатрия, фтизиоурология, фтизиогинекология сингари соҳалари бор. Ф.да гигиена ва санитария режими, сунъий пневмоторакс, симптоматик ва хирургик даводан ташқари махсус дори воситаларидан ҳам фойдаланилади.

1932 й. Самарқандда Сил касалликлари и.т. института ташкил этилиб, 1935 й. мазкур инт Тошкентга кўчирилган. Шундан бошлаб Ўзбекистонда силга қарши кураш ишлари анча кучайтирилди ва Ф. фанига асос солинди.

Ф. фани Ўзбекистонда асосан 40-й. лардан тез ривожланди. Бунда, асосан, Ўзбекистон Сил ин-ти ходимлари: акад. Ш.А. Алимов (илк бор сил касаллиги реабилитациясини ишлаб чиққан), проф. Р.А. Аъзамов, А.А. Саидаҳмедов, А.А. Калонхўжаев ва б. олиб борган илмий изланишлар ва кузатишлар мухим аҳамият касб этди. Шу инт ходимлари томонидан Ўзбекистонда силнинг тарқалиш даражаси, унинг сабаблари ўлка шароитларини ҳисобга олган ҳолда атрофлича ўрганилди. Силни аниқлаш ва даволашнинг янги усуллари, чунончи дориларни нафас йўллари орқали киритиш (ингаляция усули), кимёвий препаратларни организм иммунитетини оширувчи моддалар б-н бирга қўллаш (иммунокимётерапия), микроэлементлар ва витаминлар, шунингдек, меҳнат б-н даволаш усуллари ишлаб чикилди ва кенг татбиқ этилди.

Кейинги йилларда республикада юзага келган экологик ўзгаришларни силнинг келиб чиқиши ва кечишига таъсири ҳамда беморларни даволаш усуллари устида илмий ишлар олиб борилди.

Ҳоз. кунда Ф.га оид и.т.лар пульмонология соҳаси б-н бирга олиб борилмоқда. Бу илмий ишлар ва тадқиқотларга акад. А.М. Убайдуллаев, проф. Т.М. Қориев, СИ. Орифхонова, М.Э. Эшонхонов, Қ.М. Махаматов, Р.Ш. Ҳамроқулов, П.Х. Назиров, Г.А. Воҳидова, А.Б. Болтабоев, М.А. Иброҳимов, Д.З. Мухторов, К. Ғофуров ва б. катта хисса қўшмоқдалар. ТошТИ, СамТИ, Андижон тиббиёт инти, Тошкент врачлар малакасини ошириш ин-ти ва б.да Ф. кафедралари бор, улар сил касаллигининг олдини олиш, уни ўз вақтида аниклаш ва даволашнинг янги усуллари устида илмий изланишлар олиб бормоқдалар.

Абдулла Убайдуллаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.