Ftor

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 293–294-b. — ziyouz.com

Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 80%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

Ftor (yun. phthoros — ölim, buziliş, lot. Fluorum), F — Mendeleyev davriy sistemasining VII mansub guruhiga kimyoviy element; galogenlarga kiradi. Tartib raqami 9, at.m.

18,9984. F. bir izotop |9Ğ dan iborat. Şuning uçun F. «sof element» xisoblanadi. F.ning 5 ta radioaktiv izotopi sun'iy ravişda olingan.

F.ning dastlab ma'lum bölgan birikmasi kalsiy ftorid SaĞ2 dir. 1771 y.da şved kimyogari K. Şeyele ftorid kislota NĞ ni oldi. A. Amper 1810 y.da ftorid kislotaning xlorid kislotaga öxşaşligiga asoslanib, xlor kabi yana bir element mavjud, u kaşf etilişi kerak degan fikrga keldi. Fransuz kimyogari A. Muassan 1886 y.da kaliy ftorid qöşilgan suvsiz ftorid kislotani platina idişda — 55° da elektrolizlab ilk bor erkin F. olgan.

F.ning eng muhim minerallari: flyuorit yoki kalsiy ftorid SaĞ2 (tarkibida 48,7% F.bor) va kriolit Na3AlF6 (tarkibida 54,3% F. bor). F. birikmalari tabiiy suvda, ösimlik va hayvon organizmida uçraydi. F. Yer pöstining massa jihatidan 2,710~2% ini taşkil qiladi.

F. oç sariq tusli, ötkir hidli, zaharli gaz. Nafasni böğadi. Suyuqlaniş trasi — 219,6°, qaynaş trasi — 188,1°. Gaz holatdagi F.ning ziçligi 1,693 g/l (0°, 760 mm sim. ust.da). Erkin F. 2 atomli molekula — Ğ2 dan iborat. F. birikmalari juda mustahkamligidan, uni kimyoviy usullarda erkin holatda ajratib olib bölmaydi. F. suv b-n reaksiyaga kirişadi, benzol, xloroform kabi erituvçilarda eriydi. F. juda faol element, eng kuçli metallmas, eng kuçli oksidlovçi. F. kislorod va azotdan boşqa barça elementlar b-n makbul reaksion şaroitda bevosita birikadi. F. vodorod b-n hatto qattiq holatda (—250°da) ham şiddatli reaksiyaga kirişib vodorod ftorid NĞ hosil kiladi. Uning bilvosita usulda olingan kislorodli birikmasi Ğ2O zaharli gaz. F. platina, oltin va b. asl metallarga ularning çöğ holatida ta'sir etadi. Qörğoşin, nikel va misning sirti F. atmosferasida 100°dayoq şu metallar ftoridlari qavati b-n qoplanadi va bu qavat metallni F.ning keyingi ta'siridan sakdaydi. F. öz birikmalarida — 1 valentli.

Flyuorit CaF2 F. işlab çiqarişda asosiy xom aşyo hisoblanadi. Unga 130° da sulfat kislota ta'sir ettirib vodorod ftorid olinadi. Sof holdagi F. oliş uçun KFHF yoki KF2HF tarkibli tuzlarning elektrolizidan foydalaniladi.

Olingan F.ning asosiy qismi ftororganik birikmalar (freon CF2C12, vinil ftorid CH2=CHF) tayyorlaş uçun sarflanadi. Suyuq F. raketalarda işlatiladigan suyuq yonilğilar uçun oksidlovçi sifatida qöllanadi. Gazsimon F. atom texnikasida uran (IV)ftoridni oksidlab uran ^1)ftoridga aylantiriş uçun ketadi. F., şuningdek, xlor ftorid C1F3 (bu modda suyuq raketa yonilgi uçun oksidlovçi sifatida işlatiladi), kobalt, kumuş, marganets, surma kabi metallarning ftoridlarini tayyorlaşda qöllanadi (bu ftoridlar ftorlovçi vosita sifatida işlatiladi). Odam organizmida massa jihatidan 110~5% F. bor. Bir sutkada organizmga ovqat orqali 1 mg ga yaqin miqdorda F. kiradi. U barça organ va töqimalar tarkibida böladi, lekin uning asosiy qismi — 99,4%i qattiq töqimalar (suyaklar, tişlar, soç)da töplanadi.

F. — zaharli, u nafas yöllari, öpka va markaziy nerv sistemasi va b. organlar (yurak, köz)ga salbiy ta'sir etadi. F. teriga tekkanda suv b-n yaxşilab yuviş kerak. F. ötga çidamsiz, portlaydi. Şu sababli F. b-n işlaganda ehtiyoj çoralariga rioya qiliş talab etiladi.

Ad.: Kasimova S. S, Biogenniye elementi, T., 1990; Parpiyev N.A. Rahimov X.R., Muftahov A.T., Anorganikkimyo,. T., 2003.

Stalina Qosimova.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФТОР (юн. phthoros — ўлим, бузилиш, лот. Fluorum), F — Менделеев даврий системасининг VII мансуб гуруҳига кимёвий элемент; галогенларга киради. Тартиб рақами 9, ат.м.

18,9984. Ф. бир изотоп |9Ғ дан иборат. Шунинг учун Ф. «соф элемент» хисобланади. Ф.нинг 5 та радиоактив изотопи сунъий равишда олинган.

Ф.нинг дастлаб маълум бўлган бирикмаси кальций фторид СаҒ2 дир. 1771 й.да швед кимёгари К. Шееле фторид кислота НҒ ни олди. А. Ампер 1810 й.да фторид кислотанинг хлорид кислотага ўхшашлигига асосланиб, хлор каби яна бир элемент мавжуд, у кашф этилиши керак деган фикрга келди. Француз кимёгари А. Муассан 1886 й.да калий фторид қўшилган сувсиз фторид кислотани платина идишда — 55° да электролизлаб илк бор эркин Ф. олган.

Ф.нинг энг муҳим минераллари: флюорит ёки кальций фторид СаҒ2 (таркибида 48,7% Ф.бор) ва криолит Na3AlF6 (таркибида 54,3% Ф. бор). Ф. бирикмалари табиий сувда, ўсимлик ва ҳайвон организмида учрайди. Ф. Ер пўстининг масса жиҳатидан 2,710~2% ини ташкил қилади.

Ф. оч сариқ тусли, ўткир ҳидли, заҳарли газ. Нафасни бўғади. Суюқланиш траси — 219,6°, қайнаш траси — 188,1°. Газ ҳолатдаги Ф.нинг зичлиги 1,693 г/л (0°, 760 мм сим. уст.да). Эркин Ф. 2 атомли молекула — Ғ2 дан иборат. Ф. бирикмалари жуда мустаҳкамлигидан, уни кимёвий усулларда эркин ҳолатда ажратиб олиб бўлмайди. Ф. сув б-н реакцияга киришади, бензол, хлороформ каби эритувчиларда эрийди. Ф. жуда фаол элемент, энг кучли металлмас, энг кучли оксидловчи. Ф. кислород ва азотдан бошқа барча элементлар б-н макбул реакцион шароитда бевосита бирикади. Ф. водород б-н ҳатто қаттиқ ҳолатда (—250°да) ҳам шиддатли реакцияга киришиб водород фторид НҒ ҳосил килади. Унинг билвосита усулда олинган кислородли бирикмаси Ғ2О заҳарли газ. Ф. платина, олтин ва б. асл металларга уларнинг чўғ ҳолатида таъсир этади. Қўрғошин, никель ва миснинг сирти Ф. атмосферасида 100°даёқ шу металлар фторидлари қавати б-н қопланади ва бу қават металлни Ф.нинг кейинги таъсиридан сакдайди. Ф. ўз бирикмаларида — 1 валентли.

Флюорит CaF2 Ф. ишлаб чиқаришда асосий хом ашё ҳисобланади. Унга 130° да сульфат кислота таъсир эттириб водород фторид олинади. Соф ҳолдаги Ф. олиш учун KFHF ёки KF2HF таркибли тузларнинг электролизидан фойдаланилади.

Олинган Ф.нинг асосий қисми фторорганик бирикмалар (фреон CF2C12, винил фторид CH2=CHF) тайёрлаш учун сарфланади. Суюқ Ф. ракеталарда ишлатиладиган суюқ ёнилғилар учун оксидловчи сифатида қўлланади. Газсимон Ф. атом техникасида уран (IV)фторидни оксидлаб уран ^1)фторидга айлантириш учун кетади. Ф., шунингдек, хлор фторид C1F3 (бу модда суюқ ракета ёнилги учун оксидловчи сифатида ишлатилади), кобальт, кумуш, марганец, сурма каби металларнинг фторидларини тайёрлашда қўлланади (бу фторидлар фторловчи восита сифатида ишлатилади). Одам организмида масса жиҳатидан 110~5% Ф. бор. Бир суткада организмга овқат орқали 1 мг га яқин миқдорда Ф. киради. У барча орган ва тўқималар таркибида бўлади, лекин унинг асосий қисми — 99,4%и қаттиқ тўқималар (суяклар, тишлар, соч)да тўпланади.

Ф. — заҳарли, у нафас йўллари, ўпка ва марказий нерв системаси ва б. органлар (юрак, кўз)га салбий таъсир этади. Ф. терига текканда сув б-н яхшилаб ювиш керак. Ф. ўтга чидамсиз, портлайди. Шу сабабли Ф. б-н ишлаганда эҳтиёж чораларига риоя қилиш талаб этилади.

Ад.: Касымова С. С, Биогенные элементы, Т., 1990; Парпиев Н.А. Раҳимов Х.Р., Муфтаҳов А.Т., Анорганиккимё,. Т., 2003.

Сталина Қосимова.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.