Ftororganik birikmalar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 295–296-b. — ziyouz.com
Ftororganik birikmalar - molekulasi tarkibidagi ftor atomi uglerod atomi b-n bevosita boglangan organik moddalar. Barça organik birikmalar sinfining ftorli hosilalari ma'lum. Töyinmagan F.b. (ftorolefinlar)ni polimerlaş yöli b-n oksidlanmaydigan, yonmaydigan, issiqqa çidamli moylar, gidravlik suyuqliklar, plastmassalar (ftoroplastlar), ftorkauçuklar olinadi. F.b. asosida köpgina yangi materiallar, mas, tibbiyot uçun sun'iy idişlar, yurak klapanlari va b. tayyorlanadi. Ba'zi F.b. q.x. zararkunandalariga karşi kuraşda, zaharsiz sovitkiç (freonlar) va b. sifatida qöllanadi. FUGA (ital. fuga — yuguriş, qoçiş) — polifoniyanpt erkin uslubidagi murakkab va eng mukammal musiqiy şakli. Odatda, bir (oddiy F.), ba'zida ikki va undan ortiq (murakkab F.) mavzularni imitatsiya va b. polifonik vositalar yordamida rivojlantirişga asoslanadi. F. mavzusi ixçam bölib, muayyan obrazni aks ettiruvçi bir ovozli kuydir. Gomofoniya uslubi ta'sirida qaror topgan F.da mavzuning barça ovozlar böylab ötkazilişi (mavzuning «yugurişi» — nomi şundan) muayyan ladtonallik (garmoniya) rejasiga muvofiq bajariladi. «F.» atamasi dastlab (14—17-a.lar) kanonga nisbatan qöllanilgan. 17-a.dariçerkar, kansona, fantaziya (I.Froberger, J. Freskobalvdi, Ya.Svelink) kabi çolğu şakllar zaminida F. yuzaga kelib, I.S.Bax, G.F.Gendel ijodida yuksak badiiy darajasiga kötariddi. F. mustaqil çolğu asar, tur kum şaklining muayyan qismi sifatida (mas, I.Bax, D.Şostakoviç, Özbekistonda — G.Muşel, T. Qurbonovlarning «Prelyudiya va F.» turkumlari), yirik asar tarkibida (messa, oratoriya, kantata — G.Gendel, Y.Gaydn, S.Taneyev; operada — M.Glinka, J.Verdi, R.Vagner; simfoniyada — S.Raxmaninov) bölişi mumkin.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФТОРОРГАНИК БИРИКМАЛАР - молекуласи таркибидаги фтор атоми углерод атоми б-н бевосита богланган органик моддалар. Барча органик бирикмалар синфининг фторли ҳосилалари маълум. Тўйинмаган Ф.б. (фторолефинлар)ни полимерлаш йўли б-н оксидланмайдиган, ёнмайдиган, иссиққа чидамли мойлар, гидравлик суюқликлар, пластмассалар (фторопластлар), фторкаучуклар олинади. Ф.б. асосида кўпгина янги материаллар, мас, тиббиёт учун сунъий идишлар, юрак клапанлари ва б. тайёрланади. Баъзи Ф.б. қ.х. зараркунандаларига карши курашда, заҳарсиз совиткич (фреонлар) ва б. сифатида қўлланади. ФУГА (итал. fuga — югуриш, қочиш) — полифониянпт эркин услубидаги мураккаб ва энг мукаммал мусиқий шакли. Одатда, бир (оддий Ф.), баъзида икки ва ундан ортиқ (мураккаб Ф.) мавзуларни имитация ва б. полифоник воситалар ёрдамида ривожлантиришга асосланади. Ф. мавзуси ихчам бўлиб, муайян образни акс эттирувчи бир овозли куйдир. Гомофония услуби таъсирида қарор топган Ф.да мавзунинг барча овозлар бўйлаб ўтказилиши (мавзунинг «югуриши» — номи шундан) муайян ладтоналлик (гармония) режасига мувофиқ бажарилади. «Ф.» атамаси дастлаб (14—17-а.лар) канонга нисбатан қўлланилган. 17-а.даричеркар, канцона, фантазия (И.Фробергер, Ж. Фрескобалвди, Я.Свелинк) каби чолғу шакллар заминида Ф. юзага келиб, И.С.Бах, Г.Ф.Гендель ижодида юксак бадиий даражасига кўтаридди. Ф. мустақил чолғу асар, тур кум шаклининг муайян қисми сифатида (мас, И.Бах, Д.Шостакович, Ўзбекистонда — Г.Мушель, Т. Қурбоновларнинг «Прелюдия ва Ф.» туркумлари), йирик асар таркибида (месса, оратория, кантата — Г.Гендель, Й.Гайдн, С.Танеев; операда — М.Глинка, Ж.Верди, Р.Вагнер; симфонияда — С.Рахманинов) бўлиши мумкин.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.