Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Fullerenlar

    Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 300–301-b. — ziyouz.com

    Fullerenlar — uglerodşmt sun'iy ravişda olingan modifikatsiyalari, uning klasterlari, köp qirrali tuzilişga ega fazoviy moddalar. 1985 y. amerikalik olim G. Kroto hamkasblari b-n hamkorlikda lazer yordamida grafitni buğlatib gözal fazoviy körinişga ega bölgan 32 qirrali C60 molekulasini kaşf etdi. C60ning mol.m. 720,669, ziçligi 2,5—3,0 g/sm3. Uglerodning yangi klasteri — C60ni mualliflar öz vatandoşlari me'mor, muhandis — ixtiroçi R.B. Fuller şarafiga fulleren deb ataşni taklif etdilar. Buning boisi 1967 y. Monreal ş.da ötkazilgan Jahon xalqaro körgazmasida paviloni uçun kurilgan fazoviy geodezik gumbazning konstruksion elementlari kaşf etilgan yangi modda tuzilişining kattalaştirilgan körinişini (futbol töpini) eslatardi. Oradan köp vaqt ötmay, uglerod klasterlari yulduzlar spektrlarida, meteoritlar, koinot zarralari va hatto oddiy kumir kurumida ham mavjudligi aniklandi. 1988 y.da uglerod klasterlarining bir kator vakillari — C28, C32, C50 va C70 ham sintez qilindi. 1990 y. F.ning kristall şakldagi xillari olinib, ularga fulleritl a r deb nom beriddi. Fulleritlar tarkibiga turli elementlar, jumladan, işsoriy metallar kiritilib, noyob xossalarga ega bölgan moddalar (fulleridlar) sintez kilindi. K3C6O 18 Kda öta ötkazuvçanlikni namoyon qildi. 20 ta 6 burçak, 12 ta töğri 5 burçak va 32 kirrali F. va uning birikmalari 1000° traga bardoşlidir. F. — kelajagi porloq moddalar. Ular kimyo sanoatida, maşinasozlikda, kemasozlikda, aviasozlikda, yer osti inşootlari, binolar, şarsimon va geodezik gumbazlar qurilişida konstruksion material sifatida qöllanişi mumkin.

    Ad.:Jarikov O.V., Fullereni — materiali XXI veka, M., 1992,Axmerov Q., Futbol töpini eslatuvçi modda, T., 2002.

    Qudrat Axmerov.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ФУЛЛЕРЕНЛАР — углеродшмт сунъий равищда олинган модификациялари, унинг кластерлари, кўп қиррали тузилишга эга фазовий моддалар. 1985 й. америкалик олим Г. Крото ҳамкасблари б-н ҳамкорликда лазер ёрдамида графитни буғлатиб гўзал фазовий кўринишга эга бўлган 32 қиррали С60 молекуласини кашф этди. С60нинг мол.м. 720,669, зичлиги 2,5—3,0 г/см3. Углероднинг янги кластери — С60ни муаллифлар ўз ватандошлари меъмор, муҳандис — ихтирочи Р.Б. Фуллер шарафига фуллерен деб аташни таклиф этдилар. Бунинг боиси 1967 й. Монреал ш.да ўтказилган Жаҳон халқаро кўргазмасида павильони учун курилган фазовий геодезик гумбазнинг конструкцион элементлари кашф этилган янги модда тузилишининг катталаштирилган кўринишини (футбол тўпини) эслатарди. Орадан кўп вақт ўтмай, углерод кластерлари юлдузлар спектрларида, метеоритлар, коинот зарралари ва ҳатто оддий кумир курумида ҳам мавжудлиги аникланди. 1988 й.да углерод кластерларининг бир катор вакиллари — С28, С32, С50 ва С70 ҳам синтез қилинди. 1990 й. Ф.нинг кристалл шаклдаги хиллари олиниб, уларга фуллеритл а р деб ном беридди. Фуллеритлар таркибига турли элементлар, жумладан, ишцорий металлар киритилиб, ноёб хоссаларга эга бўлган моддалар (фуллеридлар) синтез килинди. К3С6О 18 Кда ўта ўтказувчанликни намоён қилди. 20 та 6 бурчак, 12 та тўғри 5 бурчак ва 32 киррали Ф. ва унинг бирикмалари 1000° трага бардошлидир. Ф. — келажаги порлоқ моддалар. Улар кимё саноатида, машинасозликда, кемасозликда, авиасозликда, ер ости иншоотлари, бинолар, шарсимон ва геодезик гумбазлар қурилишида конструкцион материал сифатида қўлланиши мумкин.

    Ад.:Жариков О.В., Фуллерены — материалы XXI века, М., 1992,Ахмеров Қ., Футбол тўпини эслатувчи модда, Т., 2002.

    Қудрат Ахмеров.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.